Afazide Nöroplastisite ve Dil İyileşmesi
İnme sonrası kronik afazide dil ağının yeniden organizasyonu, beyin görüntüleme bulguları ve adlandırma terapisine yanıtı yordayan etkenler
İnmeden aylar ve yıllar sonra da afazili bireylerin dil becerileri gelişmeye devam eder; bu iyileşmenin beyinde nasıl gerçekleştiği ise hâlâ araştırılmaktadır. Seminer, Boston Üniversitesi'nden Swathi Kiran, PhD tarafından Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 2018 Araştırma Sempozyumu'nda verilmiştir. Katılımcılar, kronik afazide dil ağının yeniden organizasyonuna ilişkin bir çerçeveyi, işlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) ve bağlantısallık çalışmalarının bulgularını ve anlamsal özelliklere dayalı adlandırma terapisine kimlerin daha çok yanıt verdiğini inceleyecektir.
İyileşmenin Evreleri ve Önerilen Çerçeve
Seminer, afazide nöral iyileşmeye ilişkin bilinenlerin özetiyle başlar. İnmeden sonraki ilk saat ve günlerde hasarlı dokunun yeniden kanlanması, izleyen hafta ve aylarda yapı ile işlev arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi belirleyicidir; sol hemisfer bölgelerinin yeniden devreye girmesi daha iyi dil iyileşmesiyle ilişkilidir [1]. Kronik evrede neler olduğu ise daha az bilinmektedir. Kiran bu evre için, sol hemisferdeki hasar arttıkça iyileşmenin belirli bir sıradüzen izlediğini öne süren görüşten [2] yola çıkarak bir çerçeve sunar: iyileşme birlikte çalışan bir bölgeler ağına dayanır; korunmuş sol hemisfer bölgeleri iyileşmede önemli rol oynar; hasar arttıkça aktivasyon sağ hemisfere ve orta frontal girus (MFG) gibi alan-genel bölgelere kayar; ağın ne ölçüde verimli örgütlendiği terapiden sağlanan kazancı belirler [3].
Görüntüleme Bulguları: Aktivasyon ve Bağlantısallık
Kiran, bu çerçeveyi destekleyen çalışmaları sırayla anlatır. Sol hemisferde korunmuş doku miktarı ile beynin diğer bölgelerindeki aktivasyon arasındaki ilişki, gri madde bölgeleri ve beyaz madde yollarının bütünlüğünün adlandırma başarısı ve terapi yanıtıyla bağlantısı ele alınır. Ardından dinamik nedensel modelleme (DCM) yöntemi adım adım açıklanır. Resim adlandırma ve anlamsal özellik yargılama görevleriyle yapılan çalışmalarda, afazili bireylerde sol MFG'nin alt frontal girus (IFG) ve orta temporal girus üzerindeki düzenleyici etkisinin sağlıklı kontrollerden daha belirgin olduğu gösterilir [4][5]. Lezyonun yerine göre bağlantısallığın sol hemisferde kalması, öne kayması ya da iki taraflı arka bölgelere yayılması, lezyon ve bağlantısallığa dayalı sıradüzensel modelle sınanır [6].
Terapiye Yanıt ve Ağ Ölçümleri
Seminerin ikinci yarısı terapi verilerine ayrılmıştır. Katılımcılar 12 hafta boyunca haftada 4 saat anlamsal özelliklere dayalı adlandırma terapisi almış, terapi öncesinde ve sonrasında fMRI çekimi ve kapsamlı dil değerlendirmesi yapılmıştır. Terapi alan grup çalışılan öğelerde ilerlerken, kazanç bireyler arasında büyük farklılık göstermiştir. Kiran, terapiye yanıt verenler ile yanıt vermeyenleri işlevsel bağlantısallık açısından sağlıklı kontrollerle karşılaştırır ve çizge kuramının ağ entegrasyonu ve ayrışması ölçümlerini kısa bir giriş dersiyle açıklar. Terapi öncesindeki ağ entegrasyonu ölçümlerinin, lezyon hacmi ve yaş kontrol edildikten sonra da adlandırma terapisinin sonuçlarıyla ilişkili olduğu bulgusu aktarılır [7]. Soru-cevap bölümünde alan-genel bölgelerin terapide hedeflenmesi, beyin uyarımı için bölge seçimi, önceki terapi deneyiminin etkisi ve erken odaksal lezyonu olan çocuklardaki bulgularla benzerlikler tartışılır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Saur vd., 2006, Brain [1] | Boylamsal fMRI çalışması, inme sonrası akut, subakut ve kronik evre | Akut evrede sol hemisfer dil bölgelerinde aktivasyon azaldı, subakut evrede sağ hemisferi de içeren bir artış görüldü, kronik evrede aktivasyon normale yaklaşırken dil iyileşmesi sürdü. |
| Heiss ve Thiel, 2006, Brain Lang [2] | Derleme | İnme sonrası afazide iyileşmenin, sol hemisferdeki hasarın büyüklüğüne bağlı bölgesel bir sıradüzen izlediğini önerdi. |
| Kiran, Meier ve Johnson, 2019, J Speech Lang Hear Res [3] | Derleme (bu sempozyum konuşmasının makalesi) | Kronik afazide dil iyileşmesi için bölgeler ağına, korunmuş sol hemisfer dokusuna, sağ hemisfer ve alan-genel bölgelere ve ağ örgütlenmesine dayanan bir çerçeve önerdi. |
| Meier, Kapse ve Kiran, 2016, Front Hum Neurosci [4] | Resim adlandırma sırasında DCM, 13 afazili birey ve 10 sağlıklı kontrol | Kontrollerin verisini girdinin sol IFG'ye olduğu modeller, afazili bireylerin verisini ise girdinin sol MFG'ye olduğu modeller en iyi açıkladı. |
| Meier, Johnson ve Kiran, 2018, Cortex [5] | Anlamsal özellik yargılama sırasında DCM, 25 afazili birey ve 18 sağlıklı kontrol | Sol MFG'nin sol IFG üzerindeki düzenleyici etkisi afazili bireylerde kontrollerden daha güçlü bulundu. |
| Meier vd., 2019, NeuroImage Clin [6] | Lezyon ve bağlantısallığa dayalı sıradüzensel modelin DCM ile sınanması | Kontrollerin verisini sol hemisfere lateralize bağlantısallık en iyi açıkladı; afazili bireylerde sol lateralize ve iki taraflı arka ağırlıklı bağlantısallık modelleri öne çıktı. |
| Johnson vd., 2020, Brain Lang [7] | Terapi öncesi fMRI verisinde çizge kuramı ölçümleri, kronik afazi | Terapi öncesindeki işlevsel anlamsal ağın çizge ölçümleri, adlandırma terapisinin sonuçlarıyla ilişkili bulundu. |
Temel Kazanımlar
- İnme sonrası akut, subakut ve kronik evrelerde dil iyileşmesinin nöral temellerini açıklayabileceksiniz.
- Kronik afazide dil ağının yeniden organizasyonuna ilişkin önerilen çerçeveyi özetleyebileceksiniz.
- Korunmuş sol hemisfer dokusunun, sağ hemisferin ve alan-genel bölgelerin iyileşmedeki rolünü tartışabileceksiniz.
- Dinamik nedensel modelleme, işlevsel bağlantısallık ve çizge kuramı ölçümlerinin neyi gösterdiğini yorumlayabileceksiniz.
- Anlamsal özelliklere dayalı adlandırma terapisinin aşamalarını ve terapi kazancının nasıl ölçüldüğünü tanımlayabileceksiniz.
- Terapiye yanıtı yordayan etkenleri (lezyon hacmi, yaş, afazi şiddeti, ağ ölçümleri) değerlendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Afazide nöral iyileşme: akut, subakut ve kronik evre
- İyileşmenin sıradüzeni ve önerilen çerçevenin dört önermesi
- Afazide işlevsel görüntüleme ve bağlantısallık literatürünün özeti
- Korunmuş doku, gri madde ve beyaz madde yollarının bütünlüğü
- Dinamik nedensel modelleme: yöntem ve resim adlandırma ile anlamsal yargılama çalışmaları
- Lezyon yerine göre bağlantısallık örüntüleri
- Anlamsal özelliklere dayalı adlandırma terapisi: tasarım, etki büyüklüğü ve orantısal maksimum kazanç
- Terapiye yanıt verenler ve yanıt vermeyenler: işlevsel bağlantısallık karşılaştırması
- Çizge kuramı: ağ entegrasyonu ve ayrışması ölçümleri
- Terapi öncesi ağ ölçümlerinin terapi sonucunu yordaması
- Soru-cevap
Kimlere Yönelik?
Seminer, afazili bireylerle çalışan uzmanlara ve dil ile beyin ilişkisini araştıran akademisyenlere yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Nöropsikologlar ve psikologlar
- Nöroloji ile fiziksel tıp ve rehabilitasyon alanında çalışan hekimler
- Fizyoterapistler ve ergoterapistler
- Afazi, nörogörüntüleme ve nörorehabilitasyon alanında çalışan akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Swathi Kiran, PhD, Boston Üniversitesi Konuşma, Dil ve İşitme Bilimleri Bölümü'nde profesördür ve James ve Cecilia Tse Ying Nörorehabilitasyon Kürsüsü'nün sahibidir. Üniversitenin Beyin İyileşmesi Merkezi'nin (Center for Brain Recovery) kurucu direktörü ve Afazi Araştırma Laboratuvarı'nın direktörüdür. Lisans eğitimini Hindistan'da All India Institute of Speech and Hearing'de, yüksek lisans ve doktorasını Northwestern Üniversitesi'nde dil ve konuşma terapisi alanında tamamlamıştır. Araştırmaları beyin plastisitesi, inme sonrası dil iyileşmesi, rehabilitasyon ve iki dilli afazi üzerinedir. Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinin dil bölümünün baş editörüdür ve Constant Therapy Health'in kurucu ortağıdır [8].
Sık Sorulan Sorular
Seminerde bir terapi tekniği öğretiliyor mu?
Hayır. Anlamsal özelliklere dayalı adlandırma terapisinin aşamaları araştırma tasarımının parçası olarak anlatılır; seminerin odağı terapinin beyindeki karşılığı ve terapiye yanıtı yordayan etkenlerdir.
Beyin görüntüleme konusunda ön bilgi gerekli mi?
Temel nöroanatomi bilgisi izlemeyi kolaylaştırır. Dinamik nedensel modelleme ve çizge kuramı gibi yöntemler seminerde bulgulardan önce kısaca açıklanır.
Bulgular klinik uygulamaya nasıl yansıyor?
Kiran, çerçevenin bir hipotez olduğunu ve yeni verilerle değişebileceğini vurgular. Seminer, terapi kazancının kişiden kişiye neden farklılaştığını anlamak ve terapi planlarken lezyon hacmi, yaş ve afazi şiddeti gibi etkenleri değerlendirmek için güncel bir araştırma zemini sunar [3].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2018 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [3].
Kaynaklar
- Saur, D., Lange, R., Baumgaertner, A., Schraknepper, V., Willmes, K., Rijntjes, M., & Weiller, C. (2006). Dynamics of language reorganization after stroke. Brain, 129(6), 1371–1384. https://doi.org/10.1093/brain/awl090
- Heiss, W.-D., & Thiel, A. (2006). A proposed regional hierarchy in recovery of post-stroke aphasia. Brain and Language, 98(1), 118–123. https://doi.org/10.1016/j.bandl.2006.02.002
- Kiran, S., Meier, E. L., & Johnson, J. P. (2019). Neuroplasticity in aphasia: A proposed framework of language recovery. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(11), 3973–3985. https://doi.org/10.1044/2019_JSLHR-L-RSNP-19-0054
- Meier, E. L., Kapse, K. J., & Kiran, S. (2016). The relationship between frontotemporal effective connectivity during picture naming, behavior, and preserved cortical tissue in chronic aphasia. Frontiers in Human Neuroscience, 10, 109. https://doi.org/10.3389/fnhum.2016.00109
- Meier, E. L., Johnson, J. P., & Kiran, S. (2018). Left frontotemporal effective connectivity during semantic feature judgments in patients with chronic aphasia and age-matched healthy controls. Cortex, 108, 173–192. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2018.08.006
- Meier, E. L., Johnson, J. P., Pan, Y., & Kiran, S. (2019). A lesion and connectivity-based hierarchical model of chronic aphasia recovery dissociates patients and healthy controls. NeuroImage: Clinical, 23, 101919. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2019.101919
- Johnson, J. P., Meier, E. L., Pan, Y., & Kiran, S. (2020). Pre-treatment graph measures of a functional semantic network are associated with naming therapy outcomes in chronic aphasia. Brain and Language, 207, 104809. https://doi.org/10.1016/j.bandl.2020.104809
- Boston University Center for Brain Recovery. (t.y.). Swathi Kiran. https://www.bu.edu/cbr/profile/swathi-kiran/
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Afazili bir birey için değerlendirme ve terapi kararları, bireyin kapsamlı değerlendirmesine dayanarak uzmanlar tarafından verilir.
