Dil Bozukluğu, Pragmatik İletişim ve DEHB: Ayırıcı Tanı ve Eş Tanı
Özgül dil bozukluğu, sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğu ve dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğunun klinik kesişimleri
Dil bozukluğu ile dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu (DEHB) çocuklukta en sık görülen iki nörogelişimsel bozukluktur ve klinikte sık sık aynı çocukta karşımıza çıkar. Utah Üniversitesi'nden Dr. Sean M. Redmond, bu seminerde yirmi yıla yayılan araştırmalarını bir araya getirerek bu birlikteliğin ne kadarının gerçek, ne kadarının kullanılan ölçeklerden ve tanı sınıflamalarından kaynaklandığını sorgular. Katılımcılar, dil bozukluğunun klinik belirteçlerini, DEHB derecelendirme ölçeklerindeki dil maddelerinin etkisini ve DSM-5 ile gelen sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğu tanısının DEHB ile örtüşmesini inceleyecektir.
Tanı Sınıflamaları ve Belirti Türleri
Seminer, alandaki terim karmaşasını açarak başlar: özgül dil bozukluğu (ÖDB), CATALISE uzlaşısının önerdiği gelişimsel dil bozukluğu (GDB) [2], DSM-5'teki dil bozukluğu ve ICD-11 taslağındaki alt türler aynı çocukları kapsamaz. Redmond bu şemaları iç içe geçen matruşka bebeklerine benzetir ve hangi şemanın seçildiğine göre eş tanı sorusunun yanıtının da değiştiğini gösterir.
Ardından iki belirti türünü ayırır. Patognomonik belirtiler, yani klinik belirteçler, bir tanının ayırt edici özellikleridir. Eşlik eden belirtiler ise tanıyla birlikte sık görülür ama tanı için gerekli sayılmaz. Bunların bir bölümü tanılar üstüdür (transdiagnostik): yalnızca betimsel olabilir ya da bozuklukları ortak bir mekanizma üzerinden birbirine bağlayabilir. Seminerin temel sorusu, dil bozukluğu ile DEHB arasında böyle mekanizmaya dayalı bir bağ olup olmadığıdır.
Ölçekler ve Klinik Belirteçler
DEHB için davranışsal bir test yoktur; tanı yapılandırılmış görüşmelere ve bilgi veren kişilerin doldurduğu derecelendirme ölçeklerine dayanır. Bu ölçeklerde dil ve akademik becerilerle ilgili maddeler bulunur ve bu maddeler dil bozukluğu olan çocukları olduğundan daha "dikkatsiz" gösterebilir.
- Dil maddeleri çıkarıldığında: Child Behavior Checklist ve Conners ölçeklerinden dil ve akademik maddeler çıkarıldığında ölçekler bozulmaz; DEHB'yi dil bozukluğundan ayırma gücü artar, tipik gelişimden ayırma gücü ise korunur [3].
- Dil bozukluğunun belirteçleri: Anlamsız sözcük tekrarı, zaman eki kullanımı ve cümle tekrarı görevleri ÖDB'yi hem tipik gelişimden hem de DEHB'den ayırır; eğri altında kalan alan değerleri .88 ile .96 arasındadır [4]. DEHB tanılı çocuklar bu görevlerde DEHB'leri yüzünden puan kaybetmez.
- Toplum örneklemi: Körleme uygulanan ve klinik örneklemle desteklenen toplum taramasında cümle tekrarı ve geçmiş zaman eki ölçümleri, farklı referans ölçütlerinin çoğunda yüksek tanısal doğruluk göstermiştir [5, 6].
- Hizmet alan ve almayan çocuklar: Ölçütleri karşılayan çocukların çoğu dil ve konuşma terapisi almamaktadır. Hizmet alma durumu, annenin eğitim düzeyi ve çocuğun sözel olmayan zekâ puanıyla ilişkilidir; davranış sorunu olan çocuklarda dil bozukluğu gözden kaçmaktadır.
Dil bozukluğu ile DEHB'nin birlikte görüldüğü çocukların dil puanları, yalnızca dil bozukluğu olan çocuklarınkinden düşük çıkmamıştır [7]. Eş tanının genellikle her iki bozukluğun belirtilerini ağırlaştırdığı düşünüldüğünde bu bulgu, iki bozukluk arasında mekanizmaya dayalı bir bağ olduğu görüşünü desteklemez.
Sosyal (Pragmatik) İletişim Bozukluğu ve DEHB
Seminerin son bölümü DSM-5 ile gelen sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğuna ayrılmıştır. Children's Communication Checklist-2 ile yapılan çalışmada pragmatik puanlar erkek çocuklarda dil ölçümleriyle değil, DEHB ve diğer dışsallaştırma sorunlarıyla aynı faktörde toplanmıştır; kız çocuklarda tablo daha karmaşıktır [8].
Redmond daha sonra dil bozukluğu ve DEHB ölçütlerinden herhangi birini karşılayan 85 çocuğa farklı sınıflamaları uygular. DEHB ile birlikte görülme oranı DSM-5'in dil bozukluğu tanımıyla %2, ÖDB tanımıyla %16,9, daha geniş olan GDB tanımıyla %22,3'tür [1]. Örtüşmeyi artıran, pragmatik belirtilerdir. Söz kesme, soru bitmeden yanıt verme ya da konuşmayı izleyememe gibi davranışlar dürtüsellik ve dikkatsizliğin doğal sonucu olabileceği için, pragmatik güçlüğün ayrı bir tanı mı yoksa tanılar üstü bir belirti mi olduğu sorusu açık kalır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Redmond, Thompson ve Goldstein, 2011, J Speech Lang Hear Res [4] | Grup karşılaştırması (ÖDB, DEHB, tipik gelişim) | Dil belirteçleri ÖDB'yi hem tipik gelişimden hem DEHB'den ayırdı. |
| Redmond ve Ash, 2014, Clin Linguist Phon [3] | Grup karşılaştırması, ebeveyn ölçekleri | Dil ve akademik maddeler çıkarıldığında ölçeklerin DEHB'yi dil bozukluğundan ayırma gücü arttı. |
| Pawłowska, 2014, J Speech Lang Hear Res [6] | Meta-analiz | Üç belirteç adayına ilişkin tanısal doğruluk çalışmalarını ve yöntem sınırlılıklarını değerlendirdi. |
| Redmond, Ash ve Hogan, 2015, Lang Speech Hear Serv Sch [7] | Grup karşılaştırması | Eşlik eden DEHB, dil bozukluğunun şiddetini artırmadı. |
| Ash, Redmond, Timler ve Kean, 2017, Clin Linguist Phon [8] | Faktör analizi, ebeveyn bildirimi | Pragmatik belirtilerin faktör yapısı erkek ve kız çocuklarda farklı çıktı. |
| Redmond, Ash, Christopulos ve Pfaff, 2019, J Speech Lang Hear Res [5] | Tanısal doğruluk, toplum örneklemi | Cümle tekrarı ve geçmiş zaman ölçümleri dil bozukluğunu yüksek doğrulukla belirledi. |
| Redmond, 2020, J Speech Lang Hear Res [1] | Araştırma sempozyumu makalesi (seminerin makalesi) | 85 çocukta DEHB ile birlikte görülme oranı kullanılan sınıflamaya göre %2 ile %22,3 arasında değişti. |
Temel Kazanımlar
- ÖDB, GDB, DSM-5 dil bozukluğu ve sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğu tanımlarının kapsam farklarını açıklayabileceksiniz.
- Patognomonik belirtileri, eşlik eden belirtileri ve tanılar üstü belirtileri ayırt edebileceksiniz.
- DEHB derecelendirme ölçeklerindeki dil ve akademik maddelerin dil bozukluğu olan çocuklarda yaratabileceği yanlılığı değerlendirebileceksiniz.
- Cümle tekrarı, zaman eki kullanımı ve anlamsız sözcük tekrarının ayırıcı tanıdaki yerini tartışabileceksiniz.
- Hizmet alma durumunun dil bozukluğu için neden sınırlı bir referans ölçütü olduğunu açıklayabileceksiniz.
- Pragmatik güçlükler ile DEHB belirtilerinin örtüşmesini yorumlayabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Terimler ve sınıflamalar: ÖDB, GDB, DSM-5 ve ICD-11
- Klinik tanı almış örneklemler ve toplum örneklemleri
- Patognomonik, eşlik eden ve tanılar üstü belirtiler
- Eş tanı için kanıt ölçütleri
- DEHB derecelendirme ölçekleri ve dil maddeleri
- Ebeveyn ve öğretmen bildirimlerinin tutarlılığı
- Dil bozukluğunun klinik belirteçleri ve tanısal doğruluk
- ROC eğrileri, eğri altında kalan alan ve en uygun kesme puanı
- Hizmet alan ve almayan çocukların karşılaştırması
- Dil bozukluğu ve DEHB birlikteliğinde dil performansı
- Sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğu ve Children's Communication Checklist-2
- Farklı sınıflamalarda DEHB ile örtüşme oranları
- Soru-yanıt
Kimlere Yönelik?
Seminer, dil bozukluğu ve DEHB'nin değerlendirmesinde yer alan uzmanlara ve bu alanda araştırma yapanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanları
- Özel eğitim öğretmenleri
- Akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Dr. Sean M. Redmond, Utah Üniversitesi İletişim Bilimleri ve Bozuklukları Bölümü'nde profesördür ve Çocuk Dili Laboratuvarı'nı yönetir. Doktorasını 1997'de Kansas Üniversitesi'nde çocuk dili alanında tamamlamıştır. Araştırmaları dil bozukluğunun klinik belirteçlerine, dil bozukluğu ile DEHB'nin ayırıcı tanısına ve eş tanısına odaklanır ve ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü (NIDCD) tarafından desteklenmiştir. Dil ve konuşma terapisti olan Redmond, 2016'da ASHA Fellow unvanını almıştır.
Sık Sorulan Sorular
Seminer bir tanı aracı ya da müdahale programı öğretiyor mu?
Hayır. Seminer bir araştırma sunumudur; ölçek seçimi, ayırıcı tanı ve eş tanı açısından klinik çıkarımlar içerir.
Seminerde hangi terim kullanılıyor: özgül dil bozukluğu mu, gelişimsel dil bozukluğu mu?
İkisi de kullanılır ve aralarındaki fark seminerin konularından biridir. Altyazıda terimler konuşmacının kullandığı biçimde çevrilmiştir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2019 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [1].
- Sosyal (pragmatik) iletişim bozukluğuna ilişkin veriler bu tanı için geliştirilmemiş bir ebeveyn ölçeğine dayanır; konuşmacı bu sınırlılığı seminerde kendisi belirtir.
Kaynaklar
- Redmond, S. M. (2020). Clinical intersections among idiopathic language disorder, social (pragmatic) communication disorder, and attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(10), 3263–3276. https://doi.org/10.1044/2020_JSLHR-20-00050
- Bishop, D. V. M., Snowling, M. J., Thompson, P. A., Greenhalgh, T., & CATALISE-2 Consortium. (2017). Phase 2 of CATALISE: A multinational and multidisciplinary Delphi consensus study of problems with language development: Terminology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 58(10), 1068–1080.
- Redmond, S. M., & Ash, A. C. (2014). A cross-etiology comparison of the socio-emotional behavioral profiles associated with attention-deficit/hyperactivity disorder and specific language impairment. Clinical Linguistics & Phonetics, 28(5), 346–365.
- Redmond, S. M., Thompson, H. L., & Goldstein, S. (2011). Psycholinguistic profiling differentiates specific language impairment from typical development and from attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 54(1), 99–117.
- Redmond, S. M., Ash, A. C., Christopulos, T. T., & Pfaff, T. (2019). Diagnostic accuracy of sentence recall and past tense measures for identifying children's language impairments. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(7), 2438–2454.
- Pawłowska, M. (2014). Evaluation of three proposed markers for language impairment in English: A meta-analysis of diagnostic accuracy studies. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 57(6), 2261–2273.
- Redmond, S. M., Ash, A. C., & Hogan, T. P. (2015). Consequences of co-occurring attention-deficit/hyperactivity disorder on children's language impairments. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 46(2), 68–80.
- Ash, A. C., Redmond, S. M., Timler, G. R., & Kean, J. (2017). The influence of scale structure and sex on parental reports of children's social (pragmatic) communication symptoms. Clinical Linguistics & Phonetics, 31(4), 293–312.
Araştırma bulguları grup düzeyindedir ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanı ve müdahale kararları çocuğu değerlendiren uzmanlar tarafından verilir.
