Dil Bozukluğu ve Disleksi: Okuma Gelişimi ve Okuma Güçlükleri
Özgül dil bozukluğu ile disleksinin ayrımı, eş tanı, sözcük öğrenme ve okulda Müdahaleye Tepki Modeli ile tarama
Özgül dil bozukluğu (ÖDB) ve disleksi, sıklıkla birlikte görülen ama birbirinden ayrı iki bozukluktur ve ikisi de okuduğunu anlama ile akademik başarı için risk oluşturur. Uzun yıllar bu bozukluklar ayrı araştırma gelenekleri içinde incelenmiş ve farklı uzmanlarca ele alınmıştır. Güney Carolina Üniversitesi'nden Dr. Suzanne M. Adlof, bu seminerde iki alanı bir araya getiren araştırmalarını sunar. Seminer, ASHA 2019 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın ve ardından gelen soru-yanıt bölümünün kaydıdır. Katılımcılar, dil bozukluğu olan çocukların okuma profillerindeki çeşitliliği, alt grupların akademik başarı ve sözcük öğrenmedeki farklarını ve okulda erken tanımlama için tarama yaklaşımlarını inceleyecektir.
Simple View of Reading ve Okuma Profilleri
Bir metni anlamak için iki beceri gerekir: sözcükleri okuyabilmek ve dili anlayabilmek [2]. Dil bozukluğu olan çocukların dili anlama becerisi tanım gereği zayıf olduğu için okuduğunu anlamada güçlük yaşamaları beklenir; ancak sözcük okuma güçlükleri her çocukta görülmez. Seminer, anaokulunda ÖDB tanısı alan çocukların dördüncü sınıftaki okuma becerilerini gösteren Iowa boylamsal çalışmasının verileriyle başlar. Bu çocukların bir bölümü sözcük okumada ortalamanın üzerindedir, ama okuduğunu anlamada ortalamanın üzerine çıkanlar azdır.
Adlof, iki bozukluğun tanım ve dışlama ölçütlerini, terminolojinin tarihsel değişimini, açık ve sistematik öğretimin her alandaki yerini ve iki alandaki savunuculuk ile hizmet sunumu farklarını karşılaştırır. Sözcük okuma güçlükleri okullarda giderek Müdahaleye Tepki Modeli ile izlenirken, dil bozukluğunda hâlâ çoğunlukla yönlendirmeye dayalı bir model kullanılmaktadır.
Ayrı Ama Sıklıkla Birlikte Görülen Bozukluklar
Iowa veri setiyle yapılan çalışmalar, ÖDB ile disleksinin sıklıkla eş tanı olarak görülen ama ayrı bozukluklar olduğunu göstermiştir [3, 4]. Adlof, laboratuvarının dört grubu (yalnızca dil bozukluğu, yalnızca disleksi, ikisi birlikte ve tipik gelişim) karşılaştıran iki çalışmasını aktarır:
- Akademik başarı: İkinci sınıfta çalışmaya katılan 475 çocuğun okul ölçümlerinde tüm bozukluk grupları tipik gelişim gösteren akranlarının gerisindedir. Fark ikinci sınıftan dördüncü sınıfa kadar kapanmaz ve en büyük etki iki bozukluğun birlikte görüldüğü gruptadır. Aynı örüntü matematikte de görülür.
- Sözcük öğrenme: Açık öğretim ve aralıklı geri çağırma alıştırmasıyla sekiz yeni sözcüğün öğretildiği çalışmada, yalnızca ÖDB olan çocuklar beklenenin aksine disleksili çocuklardan daha iyi öğrenmiştir. Disleksili çocuklar ise sözcük dağarcıkları güçlü olmasına rağmen tüm sözcük öğrenme görevlerinde zorlanmıştır.
Gözden Kaçan Çocuklar ve Okulda Tarama
Sözcük okuma becerisi iyi olan dil bozukluğu tanılı çocuklar, okulda en kolay gözden kaçan gruptur. Dil "görünmez"dir, dil bozukluğu olan çocuklar bile çoğu zaman dil bilgisi açısından doğru cümleler kurar ve tipik gelişimin aralığı doğrudan ölçülmeden anlaşılmaz. Adlof'un Güney Carolina verilerinde, yalnızca dil bozukluğu olan çocukların ailelerinin daha önce hizmet almış olma ya da kaygı bildirme oranı, okuma güçlüğü olan gruplara göre anlamlı ölçüde düşüktür.
Seminerin son bölümü, Müdahaleye Tepki Modeli'nin dil bozukluğuna nasıl uyarlanabileceğini tartışır. Yaklaşık 1500 ikinci sınıf öğrencisine sınıf düzeyinde uygulanan okuma ve dil taramasında, herhangi bir risk için duyarlılık %80, yanlış pozitif oranı %24'tür; ancak yalnızca dil bozukluğu olan çocuklarda gözden kaçma oranı daha yüksektir. Adlof, evrensel tarama ve ilerleme izleme için geçerli ve güvenilir ölçme araçlarına duyulan ihtiyacı vurgular [1, 5].
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Gough ve Tunmer, 1986, Remedial Spec Educ [2] | Kuramsal model | Okuduğunu anlamayı sözcük çözümleme ile dili anlama becerisinin birleşimi olarak tanımlayan Simple View of Reading'i önerdi. |
| Catts, Adlof, Hogan ve Ellis Weismer, 2005, J Speech Lang Hear Res [3] | Boylamsal (Iowa örneklemi) | ÖDB ve disleksinin sıklıkla birlikte görülen ama ayrı bozukluklar olduğu sonucuna vardı. |
| Bishop ve Snowling, 2004, Psychol Bull [4] | Derleme | Disleksi ile ÖDB'yi fonolojik ve fonolojik olmayan dil becerileri üzerinden iki boyutlu bir modelle ayırdı. |
| Adlof ve Hogan, 2018, Lang Speech Hear Serv Sch [5] | Klinik derleme | Disleksiyi gelişimsel dil bozuklukları bağlamında ele aldı ve okul temelli tanımlama için öneriler sundu. |
| Adlof, 2020, J Speech Lang Hear Res [1] | Klinik odak makalesi (seminerin makalesi) | ÖDB ve disleksi araştırmalarını bütünleştirdi; dil becerilerinin Müdahaleye Tepki Modeli çerçevelerine doğrudan katılmasını önerdi. |
Temel Kazanımlar
- Okumanın Basit Görüşü çerçevesinde dil bozukluğu olan çocukların farklı okuma profillerini açıklayabileceksiniz.
- Özgül dil bozukluğu ile disleksinin tanım, dışlama ölçütleri ve terminolojideki benzerlik ve farklarını karşılaştırabileceksiniz.
- İki bozukluğun ayrı ama sıklıkla birlikte görüldüğünü gösteren kanıtları değerlendirebileceksiniz.
- Alt grupların akademik başarı ve sözcük öğrenmedeki farklarını terapi ve öğretim planına yansıtabileceksiniz.
- Sözcük okuma becerisi iyi olan dil bozukluğu tanılı çocukların neden gözden kaçtığını açıklayabileceksiniz.
- Müdahaleye Tepki Modeli'nin, evrensel taramanın ve ilerleme izlemenin dil bozukluğuna uyarlanmasını tartışabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Dil bozukluğu ve okuma güçlüğü: Okumanın Basit Görüşü (Simple View of Reading)
- Iowa boylamsal çalışmasından okuma profilleri
- İki bozukluğun tanımları ve terminolojinin tarihçesi
- Açık öğretim, savunuculuk ve hizmet sunumu: iki alanın karşılaştırması
- Ayrı ama sıklıkla birlikte görülen bozukluklar ve fonolojik işlemleme
- Alt grupların akademik başarısı (2–4. sınıf)
- Alt gruplarda sözcük öğrenme
- Gözden kaçan çocuklar: aile bildirimi ve hizmet geçmişi
- Müdahaleye Tepki Modeli, evrensel tarama ve sınıf düzeyinde uygulanan tarama çalışmaları
- İlerleme izleme için ölçme araçlarına duyulan ihtiyaç
- Soru-yanıt
Kimlere Yönelik?
Seminer, okul çağındaki çocuklarda dil ve okuma güçlükleriyle çalışan uzmanlara ve bu alanda araştırma yapanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Özel eğitim öğretmenleri ve sınıf öğretmenleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Özel öğrenme güçlüğü alanında çalışan uzmanlar
- Akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Dr. Suzanne M. Adlof, Güney Carolina Üniversitesi Arnold Halk Sağlığı Okulu İletişim Bilimleri ve Bozuklukları Bölümü'nde öğretim üyesidir ve SCROLL (South Carolina Research on Language and Literacy) Laboratuvarı'nı yönetir. Doktorasını Kansas Üniversitesi'nde Hugh Catts ile tamamlamış, ardından Pittsburgh Üniversitesi Öğrenme Araştırma ve Geliştirme Merkezi'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalışmıştır. Dil ve okuma bozukluklarının ilişkisi üzerine yürüttüğü araştırmalar ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklenmektedir; 2019'da ABD'nin genç bilim insanlarına verdiği Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers (PECASE) ödülünü almıştır.
Sık Sorulan Sorular
Seminerde gelişimsel dil bozukluğu (GDB) mu, özgül dil bozukluğu mu konuşuluyor?
Konuşmada çoğunlukla özgül dil bozukluğu terimi kullanılır. Adlof, akademik başarı analizinde sözel olmayan zekâ ölçütü uygulamadığı için bu grubu gelişimsel dil bozukluğu olarak adlandırır. Altyazıda iki terim de konuşmacının kullandığı biçimde çevrilmiştir.
Seminer bir tarama aracı ya da müdahale programı öğretiyor mu?
Hayır. Seminer bir araştırma sunumudur; tanımlama ve hizmet sunumu açısından klinik ve eğitsel çıkarımlar içerir.
Bulgular Türkçe konuşan çocuklara uygulanabilir mi?
Çalışmalar İngilizce konuşan çocuklarla yapılmıştır ve kullanılan testler İngilizcedir. Okumanın Basit Görüşü ve alt gruplar arasındaki ayrım genel bir çerçeve sunar; okul sistemine ilişkin bölümler ABD'deki uygulamayı anlatır.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2019 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [1].
Kaynaklar
- Adlof, S. M. (2020). Promoting reading achievement in children with developmental language disorders: What can we learn from research on specific language impairment and dyslexia? Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(10), 3277–3292. https://doi.org/10.1044/2020_JSLHR-20-00118
- Gough, P. B., & Tunmer, W. E. (1986). Decoding, reading, and reading disability. Remedial and Special Education, 7(1), 6–10.
- Catts, H. W., Adlof, S. M., Hogan, T. P., & Ellis Weismer, S. (2005). Are specific language impairment and dyslexia distinct disorders? Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 48(6), 1378–1396.
- Bishop, D. V. M., & Snowling, M. J. (2004). Developmental dyslexia and specific language impairment: Same or different? Psychological Bulletin, 130(6), 858–886.
- Adlof, S. M., & Hogan, T. P. (2018). Understanding dyslexia in the context of developmental language disorders. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 49(4), 762–773.
Araştırma bulguları grup düzeyindedir ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanı ve müdahale kararları çocuğu değerlendiren uzmanlar tarafından verilir.
