Erken Dil Gelişiminde Cümle Çeşitliliği
Sözcüklerden ilk cümlelere geçiş, özne ve fiil çeşitliliği ve dil bozukluğu riski taşıyan küçük çocuklarda müdahale hedefleri
Dil bilgisi güçlüğü, okul öncesi dönemde özgül dil bozukluğunun (ÖDB) en belirgin özelliğidir ve cümle, dil bilgisinin en temel birimidir. Illinois Üniversitesi'nden Dr. Pamela A. Hadley, bu seminerde çocukların sözcüklerden ilk cümlelere nasıl geçtiğini cümle çeşitliliği ölçümleriyle inceler: bir çocuk kaç farklı özneyi kaç farklı fiille birleştirebiliyor? Seminer, ASHA 2019 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın ve ardından gelen soru-yanıt bölümünün kaydıdır. Katılımcılar, 2–3 yaş arasında cümle çeşitliliğine ilişkin gelişimsel beklentileri, geç konuşan çocuklarda üçüncü kişi öznelerin neden kritik olduğunu ve müdahale hedeflerinin hangi sırayla seçilebileceğini inceleyecektir.
Cümle Uzunluğu ve Yapısı
Gelişim basamakları çoğunlukla sözce uzunluğuyla tanımlanır: "iki üç sözcüğü bir araya getirir". Hadley, uzunluğun klinisyen için yeterli olmadığını örneklerle gösterir. "Anne, daha meyve suyu lütfen" dört sözcüktür ama cümle değildir; "Kule düştü" iki sözcüktür ve özne ile fiilden oluşan bir cümledir. Aynı kalıbı yineleyen bir çocuğun ortalama sözce uzunluğu artabilir, cümle çeşitliliği ise yerinde sayabilir.
Seminerde tanıtılan ölçümler yapıya özgü sözcük çeşitliliğine bakar: etken haber cümlelerinin özne konumundaki farklı adıl ve adların sayısı, fiil konumundaki farklı fiillerin sayısı ve benzersiz özne-fiil birleşimlerinin sayısı. Bir konuma ne kadar farklı sözcük yerleştirilebiliyorsa, çocuğun ezber kalıplara değil kendi dil bilgisine dayandığı o kadar güvenle söylenebilir. Özne-yüklem yapısı bütün dillerde bulunduğu için bu yaklaşım farklı dillere de uyarlanabilir.
Gelişimsel Beklentiler ve Risk Göstergeleri
- Tipik gelişim: 63 çocuğun 30 dakikalık ebeveyn-çocuk oyun kayıtlarında, 21–24 aylar arasında yaklaşık on dakikada bir yeni özne-fiil birleşimi görülür. 27 ay dolayında bu hız iki dakikada bire, 33 ayda dakikada bire çıkar.
- Risk grubu: Üç yaşında dil bilgisi puanları düşük olan 24 çocuk, 27 ayda tipik gelişim ortalamasının yaklaşık 1 standart sapma, 33 ayda 1,25 standart sapmadan fazla altındadır.
- 30 ay için ölçüt: Tipik gelişim gösteren 40 çocuğun tümü 30 dakikada en az 10 farklı özne-fiil birleşimi üretmiş ve en az iki özne türü kullanmıştır [2]. Çocukların %90'ı üçüncü kişi özneyle en az üç farklı birleşim kurmuştur.
- Üçüncü kişi özneler: Dil bilgisi gecikmesi olan çocuklar "ben istiyorum" türü cümleleri çok kullanırken üçüncü kişi öznelerde zorlanır. Ağır gecikmesi olan yedi çocuğun üçünde 36 ayda hiç üçüncü kişi özne yoktur [1].
Hadley bu bulguyu zaman ve uyum eklerinin gelişimine bağlar: üçüncü kişi özneli cümleler kurulmadan bu sistemin gelişmesi beklenemez.
Müdahale Hedeflerinin Sırası
Yavaş ama tipik gelişen çocukların verilerine dayanarak üç basamaklı bir hedef sırası önerilir [2]: önce birinci ve üçüncü tekil kişi özneler arasındaki karşıtlığı kurmak, sonra adları özne konumuna taşıyarak özne çeşitliliğini artırmak, en son çoğul özneleri eklemek.
Seminerin ikinci yarısı yeni bir soruyu inceler: üçüncü kişi öznelerin ortaya çıkışı yüklemin karmaşıklığına bağlı mıdır? Birinci evre sözdizimi çerçevesinde [3, 4] üç düzey ayrılır: fiilsiz varlık-yer ve varlık-nitelik ilişkileri ("Hat off"), geçişsiz fiilli cümleler ("Hat came off") ve dış bir nedenin eklendiği geçişli cümleler ("He pulled the hat off"). Arşiv verilerinde ad özneler önce ilk iki bağlamda, daha sonra geçişli cümlelerde çeşitlenir ve bu sıra üç sonuç grubunda da aynıdır. Buradan çıkan klinik öneri, fiil dağarcığını geliştirirken fiilsiz yapılarda güçlü bir özne konumu da kurmaktır. Soru-yanıt bölümünde yirmiden az fiili olan çocuklar, "oyuncak konuşması" (Toy Talk) [5] ve İspanyolca gibi özne düşüren diller ele alınır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Olswang, Long ve Fletcher, 1997, Int J Lang Commun Disord [6] | Boylamsal, küçük örneklem | Tek sözcük döneminde fiil kullanımı, sözcük birleştirmeye geçişle ilişkiliydi. |
| Hadley ve Walsh, 2014, Lang Speech Hear Serv Sch [5] | Ebeveyn eğitimi çalışması | "Oyuncak konuşması" stratejileri ebeveyn girdisindeki ad öznelerini artırdı. |
| Hadley, Rispoli ve Hsu, 2016, Lang Speech Hear Serv Sch [7] | Boylamsal | 24 aydaki fiil dağarcığı çeşitliliği, 30 aydaki dil bilgisi sonuçlarını yordadı. |
| Hadley, Rispoli ve Holt, 2017, J Speech Lang Hear Res [8] | Ebeveynin uyguladığı müdahale | Girdideki özne çeşitliliği, çocukların zaman ve uyum eklerindeki büyümeyi hızlandırdı. |
| Hadley, McKenna ve Rispoli, 2018, Am J Speech Lang Pathol [2] | Kesitsel (30 aylık 40 çocuk) ve klinik öneriler | Cümle çeşitliliği için gelişimsel beklentileri ve hedef seçimi sırasını ortaya koydu. |
| Rispoli, 2019, J Speech Lang Hear Res [3] | Öğretici makale | Birinci evre sözdizimini gelişimsel açıdan tanıttı. |
| Hadley, 2020, J Speech Lang Hear Res [1] | Derleme ve arşiv verisi analizi (seminerin makalesi) | Üçüncü kişi özne çeşitliliği öngörülebilir bir sırayla gelişti; ağır gecikmesi olan çocuklarda en sınırlıydı. |
Temel Kazanımlar
- Sözce uzunluğu ile cümle yapısı arasındaki farkı örneklerle açıklayabileceksiniz.
- Özne çeşitliliği, fiil çeşitliliği ve özne-fiil çeşitliliği ölçümlerini tanımlayabileceksiniz.
- 21–36 aylar arasında cümle çeşitliliğine ilişkin gelişimsel beklentileri özetleyebileceksiniz.
- Üçüncü kişi öznelerin geç ortaya çıkmasını bir risk göstergesi olarak değerlendirebileceksiniz.
- Kişi, özne çeşitliliği ve sayı sırasıyla ilerleyen hedef seçimini tartışabileceksiniz.
- Yüklem karmaşıklığının üç düzeyini ayırt edebilecek ve bunu hedef seçimine bağlayabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Neden cümle, neden çeşitlilik?
- Yapıya özgü sözcük çeşitliliği ölçümleri
- Bir çocuğun 24–30 aylar arasındaki cümle ağının büyümesi
- Sözce uzunluğu ve cümle yapısı
- Tipik gelişimde ve risk grubunda cümle çeşitliliğinin hızı
- Özne türleri: birinci kişi, üçüncü kişi ve çoğul özneler
- Hedef seçimi için gelişimsel sıra
- Üç çocuğun dil örnekleri üzerinden vaka incelemeleri
- Yüklem karmaşıklığı ve birinci evre sözdizimi
- Arşiv verileri: üç sonuç grubunda ad ve adıl özneler
- Sözcüklerden cümle çeşitliliğine uzanan basamaklar
- Soru-yanıt (az fiili olan çocuklar, Toy Talk, özne düşüren diller, dil bilgisel kodlama)
Kimlere Yönelik?
Seminer, erken çocuklukta dil gecikmesi ve dil bozukluğuyla çalışan uzmanlara ve bu alanda araştırma yapanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Erken müdahale alanında çalışan uzmanlar
- Çocuk gelişimi uzmanları
- Özel eğitim öğretmenleri ve okul öncesi öğretmenleri
- Akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Dr. Pamela A. Hadley, Illinois Üniversitesi Urbana-Champaign Konuşma ve İşitme Bilimi Bölümü'nde profesördür ve 2007'de kurulan Uygulamalı Psikodilbilim Laboratuvarı'nı (Applied Psycholinguistics Lab) yönetir. Dil ve konuşma terapisti olan Hadley, ASHA Fellow unvanına sahiptir. Araştırmaları, tipik gelişim gösteren ve dil bozukluğu riski taşıyan çocuklarda sözcük dağarcığından dil bilgisine geçişi, zaman ve uyum eklerinin gelişimini ve ebeveynin uyguladığı dil müdahalelerini konu alır; çalışmaları ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklenmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Ölçümler Türkçe konuşan çocuklara uygulanabilir mi?
Veriler ve sayısal ölçütler İngilizce konuşan çocuklara aittir. Türkçe, İspanyolca gibi öznenin düşebildiği bir dildir; Hadley soru-yanıt bölümünde bu dillerde fiildeki uyum ekinin cümle kanıtı sayılabileceğini anlatır. Ölçütler Türkçeye doğrudan aktarılamaz, yaklaşım ise uyarlanabilir.
Seminer bir müdahale programı öğretiyor mu?
Hayır. Seminer bir araştırma sunumudur; hedef seçimi ve ilerlemenin izlenmesi için gelişimsel bir çerçeve sunar. Bu sıranın sınandığı klinik çalışma konuşma sırasında sürmektedir.
Henüz çok az fiili olan çocuklar için ne öneriliyor?
Soru-yanıt bölümünde Hadley, önce yer ve nitelik bildiren sözcüklerin (içinde, üstünde, açık, kapalı, sıcak, soğuk gibi) ve "gitmek", "gelmek" gibi genel fiillerin geliştirilmesini anlatır.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2019 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [1]
Kaynaklar
- Hadley, P. A. (2020). Exploring sentence diversity at the boundary of typical and impaired language abilities. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(10), 3236–3251. https://doi.org/10.1044/2020_JSLHR-20-00031
- Hadley, P. A., McKenna, M. M., & Rispoli, M. (2018). Sentence diversity in early language development: Recommendations for target selection and progress monitoring. American Journal of Speech-Language Pathology, 27(2), 553–565.
- Rispoli, M. (2019). The sequential unfolding of first phase syntax: Tutorial and applications to development. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(3), 693–705.
- Ramchand, G. C. (2008). Verb meaning and the lexicon: A first phase syntax. Cambridge University Press.
- Hadley, P. A., & Walsh, K. M. (2014). Toy talk: Simple strategies to create richer grammatical input. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 45(3), 159–172.
- Olswang, L. B., Long, S. H., & Fletcher, P. (1997). Verbs in the emergence of word combinations in young children with specific expressive language impairment. International Journal of Language & Communication Disorders, 32(2s), 15–33.
- Hadley, P. A., Rispoli, M., & Hsu, N. (2016). Toddlers' verb lexicon diversity and grammatical outcomes. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 47(1), 44–58.
- Hadley, P. A., Rispoli, M., & Holt, J. K. (2017). Input subject diversity accelerates the growth of tense and agreement: Indirect benefits from a parent-implemented intervention. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 60(9), 2619–2635.
Araştırma bulguları grup düzeyindedir ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanı ve müdahale kararları çocuğu değerlendiren uzmanlar tarafından verilir.
