Otizmde Erken Motor ve İletişim Gelişimi
Otizmli bir ağabeyi ya da ablası olan bebeklerde oturma, yürüme, babıldama ve jestler; erken gecikmelerin dil öğrenme ortamına etkisi
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanı ölçütlerinin çoğu sosyal gelişim ve dil alanlarındadır; bu alanlardaki gecikmeler ise ancak iki üç yaş dolayında belirginleşir. Erken belirteç arayışı bu nedenle OSB tanılı bir ağabeyi ya da ablası olan, yani OSB açısından yüksek riskli bebeklere yönelmiştir. Prof. Dr. Jana M. Iverson, bu seminerde Pittsburgh Üniversitesi'nde iki bebek kohortunu beşinci aydan üç yaşa kadar evlerinde izlediği araştırma programının bulgularını sunar. Seminer, ASHA 2017 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın ve ardından gelen soru-yanıt bölümünün kaydıdır. Katılımcılar, motor gelişimdeki küçük gecikmelerin ses üretimini, sözcük öğrenmeyi ve bakım verenin çocuğa sunduğu dil girdisini nasıl etkilediğini inceleyecektir.
Bebek Kardeş Araştırmaları
OSB'nin genel popülasyondaki yaygınlığı düşük olduğu için, doğumdan itibaren izlenen bir örneklemde tanı alan yeterli sayıda çocuğa ulaşmak güçtür. OSB tanılı çocukların sonradan doğan kardeşlerinde yinelenme riski ise %18,7 olarak bildirilmiştir [2]. Bu yüksek oran, bebek kardeşlerin izlendiği ileriye dönük çalışmaları mümkün kılmıştır. Zamanla, bu bebeklerin yalnızca OSB açısından değil dil, motor beceriler ve sosyal etkileşim alanlarındaki başka gecikmeler açısından da risk altında olduğu görülmüştür.
Iverson'ın ekibi aileleri bebekler 5 ile 14 aylıkken her ay evlerinde ziyaret etmiş, 45 dakikalık video gözlemleri yapmış ve bebekleri 18, 24 ve 36. aylarda yeniden değerlendirmiştir. Otuz altıncı ayda yüksek riskli çocuklara ADOS ve standart gelişim testleri uygulanmış, tanı kararını önceki verileri görmeyen bir klinisyen vermiştir. İkinci kohortta OSB tanısı almayan ama üç yaşında klinik düzeyde dil gecikmesi gösteren çocuklar ayrı bir karşılaştırma grubu olarak ele alınmıştır.
Motor Gelişim ve İletişim: İki Öykü
Seminerin ilk bölümü, birbiriyle ilgisiz görünen alanlar arasındaki bağlantıları iki örnekle anlatır.
Oturma ve yinelemeli babıldama. Desteksiz oturma göğüs kafesinin genişlemesine, daha uzun sesleme yapılmasına ve çenenin yer çekimiyle birlikte çalışmasına olanak verir. Altı aylık bebeklerin karşılaştırıldığı analizde, bağımsız oturabilen bebeklerin %41'i, oturamayanların ise %9'u gözlem sırasında yinelemeli babıldama üretmiştir. Sonradan OSB ya da dil gecikmesi tanısı alan yüksek riskli bebekler altıncı ayda desteksiz oturmada daha az zaman geçirmiştir [3]; yüksek riskli bebeklerde babıldamaya başlama yaşı da daha değişkendir.
Yürüme ve sözcük dağarcığı. Yürümeye başlayan bebek nesneleri bakım verene taşıyabilir ve iki elini serbestçe kullanabilir. Walle ve Campos'un bulgusuyla uyumlu olarak [5], düşük riskli ve tanı almayan yüksek riskli bebeklerde yürümenin başlamasından sonra anlaşılan sözcük sayısındaki artış hızlanmıştır. Dil gecikmesi olan grupta bu hızlanma zayıftır; sonradan OSB tanısı alan bebeklerde ise görülmemiştir [4].
Gecikmeler ve Dil Öğrenme Ortamı
İkinci bölüm, bebeğin davranışının bakım verenden aldığı dil girdisini nasıl biçimlendirdiğini ele alır.
- Bebeğin başlattığı iletişim: Düşük riskli bebeklerde jest, vokalizasyon ve sözcüklerle başlatılan iletişimin sıklığı 13. aydan 18. aya artarken yüksek riskli bebeklerde bu artış çok sınırlı kalmıştır [6].
- Jestler ve annenin yanıtı: Anneler iki grupta da bebeklerinin jestlerinin yaklaşık %80'ine yanıt vermiştir. Ancak anneler gösterme ve işaret etme jestlerini, verme ve uzanma jestlerine kıyasla çok daha sık nesnenin adını söyleyerek yanıtlamıştır. Yüksek riskli bebekler tam da bu jestleri daha az ürettiği için sözcük öğrenmeye en uygun anlardan daha azını yaşamaktadır [7].
- Nesneyle oynama ve etiketleme: Tipik gelişen 13 bebekle yapılan boylamsal çalışmada anneler, bebek bir nesneyi hem tutup hem ona baktığında ve nesneyle bir şey yaptığında nesnenin adını söylemeye daha yatkındır [8]. Yüksek riskli bebeklerde ikinci yaştaki ince motor beceriler, üç yaştaki ifade edici dil puanlarını yordamaktadır [9].
Iverson konuşmayı gelişimsel kaskad düşüncesiyle bağlar: Gecikme yalnızca çocuğun bir özelliği olarak kalmaz, bakım verenin davranışını değiştirir ve bu değişiklik çocuğa geri döner. Bu çerçeve, müdahalede bakım verenin yanıtlarının da hedef alınmasını gündeme getirir. Soru-yanıt bölümünde tekrarlayıcı motor davranışlar, başka gelişimsel durumlardaki motor gecikmeler ve yürüteç kullanımı gibi konular tartışılır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Ozonoff vd., 2011, Pediatrics [2] | Çok merkezli ileriye dönük izlem (Baby Siblings Research Consortium) | OSB tanılı çocukların sonradan doğan kardeşlerinde yinelenme riski %18,7 bulundu. |
| Leezenbaum ve Iverson, 2019, J Autism Dev Disord [3] | Boylamsal ev gözlemi, 6–14 ay | Sonradan OSB tanısı alan bebekler yatma postürlerinde daha uzun, altıncı ayda desteksiz oturmada daha kısa süre geçirdi. |
| West vd., 2019, Child Dev [4] | Boylamsal, yürüme deneyimine göre hizalanmış büyüme modeli | Yürümenin başlamasından sonra sözcük dağarcığındaki hızlanma, sonradan OSB tanısı alan bebeklerde görülmedi. |
| Winder vd., 2013, Dev Psychol [6] | Boylamsal ev gözlemi, 13 ve 18. ay | Yüksek riskli bebekler iletişimi düşük riskli bebeklere göre daha seyrek başlattı. |
| Leezenbaum vd., 2014, Autism [7] | Anne-bebek etkileşiminin kodlanması | Anneler gösterme ve işaret etme jestlerini nesnenin adıyla yanıtlamaya daha yatkındı; yüksek riskli bebekler bu jestleri daha az üretti. |
| West ve Iverson, 2017, Cogn Dev [8] | Boylamsal ev gözlemi, tipik gelişen 13 bebek, 10–14 ay | Anneler, bebek nesneyi tutup ona bakarken ve nesneyle bir eylem yaparken nesnenin adını daha sık söyledi. |
| LeBarton ve Iverson, 2013, Dev Sci [9] | Boylamsal, yüksek riskli bebekler | İnce motor beceriler, üç yaştaki ifade edici dil düzeyini yordadı. |
Temel Kazanımlar
- Bebek kardeş araştırmalarının gerekçesini, yöntemini ve yinelenme riskine ilişkin bulguları açıklayabileceksiniz.
- Yüksek riskli bebeklerde oturma, yatma ve yürüme gelişimindeki farkları tanıyabileceksiniz.
- Oturma ile yinelemeli babıldama ve yürüme ile sözcük dağarcığı arasındaki ilişkiyi değerlendirebileceksiniz.
- Gösterme ve işaret etme jestlerinin bakım verenin dil girdisindeki rolünü aileye anlatabileceksiniz.
- Bebeğin nesneyle oynama biçiminin duyduğu dili nasıl etkilediğini seans ve ev önerilerine yansıtabileceksiniz.
- Gelişimsel kaskad çerçevesini erken müdahale planlamasında kullanabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- OSB'nin erken tanınmasındaki güçlük ve erken belirteç arayışı
- Bebek kardeş araştırmaları: gerekçe, kohortlar ve izlem yöntemi
- Postür gelişimi: yatma ve desteksiz oturma
- Bebeğin başlattığı iletişim: jestler, vokalizasyonlar ve sözcükler
- Oturma ve yinelemeli babıldamanın başlaması
- Yürüme deneyimi ve sözcük dağarcığı
- Jestler ve annenin yanıtları
- İnce motor beceriler, nesneyle oynama ve annenin etiketlemesi
- Gelişimsel kaskad ve müdahale açısından anlamı
- Soru-yanıt
Kimlere Yönelik?
Seminer, bebeklik ve erken çocukluk döneminde gelişimsel risk taşıyan çocuklarla çalışan uzmanlara ve bu alanda araştırma yapanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler ve ergoterapistler
- Çocuk gelişimi uzmanları ve özel eğitim öğretmenleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Erken müdahale programlarında çalışan uzmanlar
- Akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Prof. Dr. Jana M. Iverson, psikoloji alanından gelen bir gelişim araştırmacısıdır. Konuşmanın yapıldığı dönemde Pittsburgh Üniversitesi'nde görev yapıyordu; bugün Boston Üniversitesi'nde çalışmaktadır. Uzun yıllar dil, jest ve motor gelişimin erken dönemde birbirine nasıl bağlandığını incelemiş, ardından bu kuramsal çerçeveyi OSB açısından yüksek riskli bebeklere uygulamıştır. Seminerde sunduğu araştırmalar ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) ve Autism Speaks tarafından desteklenmiştir [1].
Sık Sorulan Sorular
Motor gecikme otizmin erken belirtisi midir?
Seminerdeki bulgular grup düzeyindedir. Iverson, yüksek riskli bebeklerin gelişiminde büyük bir çeşitlilik olduğunu ve OSB tanısını güvenilir biçimde yordayan bir belirtecin henüz saptanmadığını belirtir. Motor gecikmeler, tanıdan bağımsız olarak iletişim gelişimi açısından izlenmesi gereken bir alandır.
Seminer bir değerlendirme ya da müdahale yöntemi öğretiyor mu?
Seminer bir araştırma sunumudur. Klinik katkısı, motor gelişim ile iletişim arasındaki bağlantıları ve bakım verenin dil girdisinin önemini göstermesidir.
Bulgular yalnızca OSB tanısı alan çocuklarla mı ilgili?
Hayır. Bulguların bir bölümü dil gecikmesi olan çocukları, bir bölümü de tipik gelişen bebekleri kapsar.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2017 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [1].
Kaynaklar
- Iverson, J. M. (2018). Early motor and communicative development in infants with an older sibling with autism spectrum disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(11), 2673–2684. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-RSAUT-18-0035
- Ozonoff, S., Young, G. S., Carter, A., Messinger, D., Yirmiya, N., Zwaigenbaum, L., … Stone, W. L. (2011). Recurrence risk for autism spectrum disorders: A Baby Siblings Research Consortium study. Pediatrics, 128(3), e488–e495.
- Leezenbaum, N. B., & Iverson, J. M. (2019). Trajectories of posture development in infants with and without familial risk for autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(8), 3257–3277.
- West, K. L., Leezenbaum, N. B., Northrup, J. B., & Iverson, J. M. (2019). The relation between walking and language in infant siblings of children with autism spectrum disorder. Child Development, 90(3), e356–e372.
- Walle, E. A., & Campos, J. J. (2014). Infant language development is related to the acquisition of walking. Developmental Psychology, 50(2), 336–348.
- Winder, B. M., Wozniak, R. H., Parladé, M. V., & Iverson, J. M. (2013). Spontaneous initiation of communication in infants at low and heightened risk for autism spectrum disorders. Developmental Psychology, 49(10), 1931–1942.
- Leezenbaum, N. B., Campbell, S. B., Butler, D., & Iverson, J. M. (2014). Maternal verbal responses to communication of infants at low and heightened risk of autism. Autism, 18(6), 694–703.
- West, K. L., & Iverson, J. M. (2017). Language learning is hands-on: Exploring links between infants' object manipulation and verbal input. Cognitive Development, 43, 190–200.
- LeBarton, E. S., & Iverson, J. M. (2013). Fine motor skill predicts expressive language in infant siblings of children with autism. Developmental Science, 16(6), 815–827.
Araştırma bulguları grup düzeyindedir ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tek bir motor ya da iletişim gecikmesi OSB tanısı anlamına gelmez; tanı ve müdahale kararları çocuğu değerlendiren uzmanlar tarafından verilir.
