DEHB ve Dikkat Değerlendirme Uygulayıcı Eğitimi
d2, Burdon, Frankfurter ve Stroop testlerinin uygulanması, puanlanması ve bütüncül raporlama
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanısı, DSM-5-TR ölçütlerine göre belirtilerin, başlangıç yaşının, birden fazla ortamda görülmesinin ve işlevselliğe etkisinin klinik olarak değerlendirilmesiyle konur. Dikkat testleri bu süreçte hız, doğruluk, dikkatin sürdürülmesi ve bozucu uyarana direnç hakkında nesnel veri sağlar; DEHB'li grupların bu görevlerde ortalama olarak daha düşük performans gösterdiği meta-analizlerle gösterilmiştir. Eğitim, Psikolog Dr. Sinan Doğan tarafından online ve canlı olarak verilecektir. Katılımcılar üç modül boyunca DEHB'nin kuramsal ve nörobiyolojik temelleri, d2 Dikkat Testi, Burdon, Frankfurter ve Stroop testlerinin standart uygulaması ve test verilerinin öykü, gözlem ve ayırıcı değerlendirmeyle birleştirilerek aile, okul ve klinik için raporlanması üzerinde vaka örnekleriyle çalışacaktır.
DEHB'de Dikkat Değerlendirmesi Nedir?
DSM-5-TR'ye göre DEHB tanısı için dikkatsizlik ve/veya hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin 12 yaşından önce başlamış olması, iki ya da daha fazla ortamda görülmesi ve sosyal, okul ya da iş işlevselliğini bozması gerekir [1]. Tanı ölçütleri bir test puanı içermez; nöropsikolojik testler tanı sürecine bilişsel profil hakkında ek bilgi sağlar.
83 çalışmayı kapsayan meta-analizde DEHB'li gruplar yürütücü işlev görevlerinin tümünde kontrol gruplarından anlamlı düzeyde düşük performans göstermiş, etki büyüklükleri orta düzeyde (0,46–0,69) bulunmuştur; en güçlü etkiler tepki ketleme, uyanıklık, çalışma belleği ve planlama alanlarındadır [2]. Eğitimde test verileri, öykü, gözlem ve günlük işlevsellik bilgisiyle birlikte yorumlanır.
Programdaki testler
| Test | Ölçtüğü alan |
|---|---|
| d2 Dikkat Testi | Zaman sınırlı işaretleme görevinde seçici dikkat, işlem hızı, hata oranı ve konsantrasyon performansı |
| Stroop Testi | Renk-kelime görevinde bozucu etkiye direnç ve işlem hızı |
| Frankfurter Dikkat Testi | Okul öncesi dönemde konsantrasyon ve dikkat toplama; Raatz ve Möhling'in 5–6 yaş için geliştirdiği teste dayandırılır [6] |
| Burdon Dikkat Testi | Kâğıt-kalem işaretleme görevinde hız, doğruluk ve dikkatin sürdürülmesi |
Türkiye'de d2 Dikkat Testi için 11–14 yaş ortaokul normu [3] ve sporcularda geçerlik ve güvenirlik çalışması [4], Stroop Testi TBAG Formu için 6–11 yaş standardizasyonu [5] yayımlanmıştır.
Klinik Süreç: Testten Bütüncül Değerlendirmeye
Programda değerlendirme süreci uygulamadan rapora uzanan bir sırayla ele alınır. Önce öykü ve klinik gözlem bilgisinin değerlendirmedeki yeri tartışılır. Ardından dikkat testleri standart yönerge, süre ve ortam koşullarıyla uygulanır; uygulayıcı kaynaklı yanlılıklar ve yönerge hataları kontrol edilir. Sonra hız, doğruluk, dikkati sürdürme ve bozucu uyarana direnç puanları birlikte okunur ve kaygı, travma ve öğrenme güçlükleri gibi dikkat sorunlarına benzer görünüm yaratabilen durumlar ayırıcı değerlendirmede ele alınır. Son olarak bulgular aile, okul ve klinik için ayrı ayrı, somut müdahale önerileri içeren raporlara dönüştürülür.
Bilimsel Dayanak
Değerlendirme eğitiminin dayanağı, kullanılan testlerin geçerlik, güvenirlik ve Türkiye norm verileri ile DEHB'deki bilişsel bulguları inceleyen meta-analizlerdir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Toker, 1990, Psikoloji Çalışmaları [3] | d2 standardizasyonu, İstanbul'da 2.130 ortaokul öğrencisi, 11–14 yaş | Yaş, cinsiyet ve okul türüne göre ayrı normlar oluşturuldu. Yarıya bölme güvenirliği 0,94; üç ay arayla test-tekrar test 0,61–0,77. Wechsler Şifre alt testiyle korelasyon 0,42–0,44. |
| Çağlar ve Koruç, 2006, Spor Bilimleri Dergisi [4] | d2 geçerlik ve güvenirlik çalışması, 701 sporcu, yaş ortalaması 19,3 | Cronbach alfa 0,93–0,96, yarıya bölme 0,91–0,96. Test-tekrar test sınıf içi korelasyonları 0,69–0,86. Stroop TBAG süreleriyle −0,19 ile −0,43, İşaretleme Testi süreleriyle −0,40 ile −0,53 arasında korelasyon. |
| Kılıç vd., 2002, Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi [5] | Stroop TBAG Formu standardizasyonu, 402 çocuk, 6–11 yaş | İki ay arayla test-tekrar testte tamamlama süresi puanlarının güvenirliği 0,63–0,81. Süreler sınıf düzeyi arttıkça kısaldı. |
| Willcutt vd., 2005, Biol Psychiatry [2] | Meta-analiz, 83 çalışma; 3.734 DEHB'li, 2.969 kontrol | Tüm yürütücü işlev görevlerinde orta düzeyde grup farkı (0,46–0,69). Farklar zekâ, akademik başarı ve eşlik eden bozukluk belirtileriyle açıklanmadı. |
| van Mourik vd., 2005, J Child Psychol Psychiatry [7] | Meta-analiz, 17 çalışma, 1.395 katılımcı, 6–27 yaş | DEHB'li katılımcılar kelime okuma (d = 0,49) ve renk adlandırmada (d = 0,58) daha yavaştı. |
Temel Kazanımlar
- DEHB'nin tarihsel gelişimini, nörobiyolojik temellerini ve yaşam boyu seyrini güncel kuramsal çerçeveyle açıklayabileceksiniz.
- d2 Dikkat Testi, Burdon, Frankfurter ve Stroop testlerini standart yönerge ve ortam koşullarıyla uygulayıp puanlayabileceksiniz.
- Hız, doğruluk, dikkati sürdürme ve bozucu uyarana direnç puanlarını birlikte yorumlayabileceksiniz.
- Uygulayıcı kaynaklı yanlılıkları ve yönerge hatalarını fark edebilecek, test ortamını kontrol edebileceksiniz.
- Test verilerini klinik gözlem ve öykü bilgisiyle birleştirerek tutarlı bir vaka değerlendirmesi oluşturabilecek, kaygı, travma ve öğrenme güçlüklerini ayırıcı değerlendirmede ele alabileceksiniz.
- DEHB belirtilerinin okul başarısı, sosyal ilişkiler, iş yaşamı ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisini analiz edebileceksiniz.
- Aile, okul ve klinik için ayrı ayrı, somut müdahale önerileri içeren işlevsel raporlar yazabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Program üç modülden oluşur. Kuramsal bölümde DEHB'nin bilişsel özellikleri ve tarihsel gelişimi, uygulama bölümünde dikkat testlerinin doğru kullanımı, son bölümde verilerin birleştirilmesi ve raporlama çalışılır.
Modül I – DEHB'yi Anlamak: Kuram ve Nörobiyoloji
- Tarihsel değişim: DEHB kavramının davranış bozukluğu anlayışından günümüzdeki nörobilişsel modele dönüşümü
- Dopamin sistemi, prefrontal korteks işlevleri ve genetik etkenler
- Yaşam boyu DEHB: çocukluktan yetişkinliğe belirtilerin değişimi ve kişinin geliştirdiği uyum stratejileri
- DEHB'nin okul başarısı, sosyal ilişkiler ve iş yaşamı üzerindeki etkileri
- DEHB'de travma bilgili ve somatik yaklaşım
Modül II – Testleri Doğru Uygulamak
- d2 Dikkat Testi, Burdon, Frankfurter ve Stroop Testi'nin adım adım uygulanması
- Hız, doğruluk, dikkati sürdürme ve bozucu uyaranlara direnç verilerinin okunması
- Sık yapılan hatalar: uygulayıcı kaynaklı yanlılıklar, yönerge hataları ve ortam koşullarının kontrolü
Modül III – Verileri Birleştirmek ve Rapor Yazmak
- Test sonuçlarının klinik gözlem ve öykü bilgisiyle bütüncül değerlendirmesi
- Ayırıcı değerlendirme: kaygı, travma ve öğrenme güçlüklerinin dikkat sorunlarından ayrıştırılması
- Okul, aile ve klinik için ayrı ayrı, somut müdahale önerileri içeren rapor yazımı
- Vaka çalışması: farklı profiller üzerinden raporlama pratiği ve süpervizyon
Kimlere Yönelik?
Eğitim, çocuk, ergen ve yetişkinlerde dikkat değerlendirmesi yapan ya da yapmak isteyen uzmanlara yöneliktir.
- Psikologlar
- Psikolojik danışmanlar
- Çocuk gelişimi uzmanları
- Özel eğitim öğretmenleri
- Ergoterapistler
- İlgili bölümlerin son sınıf öğrencileri
Eğitmen Hakkında
Psikolog Dr. Sinan Doğan, Koç Üniversitesi Psikoloji bölümünü (tam burslu, İngilizce) bitirdikten sonra University of Pittsburgh'da Psikolojik Antropoloji alanında doktorasını tamamlamış ve aynı üniversitede dört yıl ders vermiştir. Marmara Üniversitesi'nde Aile Danışmanlığı, The Embody Lab'de Bütüncül Somatik Travma Terapisi eğitimlerini tamamlamıştır. Klinik çalışmalarında anlatı, sistemik ve somatik terapi yaklaşımlarıyla Kabul ve Kararlılık Terapisi'nden (ACT) yararlanmakta, çocuklarla çalışmada çocuk merkezli oyun terapisini kullanmaktadır. Romanya, İngiltere ve ABD'de on yıla yakın saha çalışması yürütmüş, göç psikolojisi üzerine bir kitabın editörlüğünü yapmış, ruh sağlığının toplumsal, çevresel ve tarihsel bağlamı üzerine makaleler yayımlamış ve 50'den fazla uluslararası konuşma yapmıştır. 2025'te akademik koordinatör olarak katıldığı DİLGEM'de 2026'dan bu yana Genel Müdür olarak görev yapmakta, psikolojik danışmanlık ve aile danışmanlığı hizmeti vermeye devam etmektedir.
Sertifika ve Katılım Koşulları
- Bu eğitimle kazanılan uygulama yetkinliği, katılımcının mevcut yasal mesleki tanımı ve kurumsal rolüyle sınırlıdır. Sertifika, yasal olarak yetkisiz kişilere yeni bir profesyonel unvan ya da uygulama hakkı tanımaz.
Sık Sorulan Sorular
Eğitimde DEHB derecelendirme ölçekleri de çalışılıyor mu?
Program içeriği dört performans testine odaklanır: d2 Dikkat Testi, Burdon, Frankfurter ve Stroop. Ebeveyn ve öğretmen derecelendirme ölçeklerinin uygulama eğitimi programda yer almaz; aile ve okuldan gelen bilgiler bütüncül değerlendirme ve raporlama bölümünde öykü ve gözlem verisi olarak ele alınır.
Testler yetişkinlerde de kullanılabilir mi?
d2 Testi 364 ABD'li yetişkinle yapılan çalışmada görsel tarama doğruluğu ve hızının iç tutarlı ve geçerli bir ölçümü olarak bulunmuştur [8]; Türkiye'de sporcu örnekleminde yapılan çalışmanın yaş ortalaması 19,3'tür [4]. Stroop Testi'nin Çapa Formu için 18–83 yaş arası 541 sağlıklı yetişkinle yaş ve eğitime göre tabakalanmış normlar yayımlanmıştır [9]. Eğitimin ilk modülünde DEHB'nin yetişkinlikteki görünümü de ele alınır.
Aynı test kısa aralıklarla yeniden uygulanabilir mi?
d2 Testi 15, 30 ve 90 gün arayla yinelendiğinde puanların arttığı, yani alıştırma etkisi oluştuğu bildirilmiştir [4]. İzlem değerlendirmelerinde bu etki göz önünde bulundurulur ve ilk ölçümle karşılaştırma buna göre yorumlanır.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Zoom üzerinden canlı olarak yapılacaktır.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
- Willcutt, E. G., Doyle, A. E., Nigg, J. T., Faraone, S. V., & Pennington, B. F. (2005). Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Biological Psychiatry, 57(11), 1336–1346.
- Toker, M. Z. (1990). D2 dikkat testinin Türkiye'de ortaokul öğrencilerine standardizasyonu. Psikoloji Çalışmaları, 18, 39–50.
- Çağlar, E., & Koruç, Z. (2006). d2 Dikkat Testi'nin sporcularda güvenirliği ve geçerliği. Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 17(2), 58–80.
- Kılıç, B. G., Koçkar, A. İ., Irak, M., Şener, Ş., & Karakaş, S. (2002). Stroop Testi TBAG Formu'nun 6–11 yaş grubu çocuklarda standardizasyon çalışması. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 9(2), 86–99.
- Ulucan, H., Keskin, A., Altun, M., & Kır, S. (2018). Halk oyunlarının okulöncesi öğrencilerinin dikkat düzeylerine etkisinin incelenmesi. Niğde Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 12(3), 253–257.
- van Mourik, R., Oosterlaan, J., & Sergeant, J. A. (2005). The Stroop revisited: A meta-analysis of interference control in AD/HD. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 46(2), 150–165.
- Bates, M. E., & Lemay, E. P. (2004). The d2 Test of Attention: Construct validity and extensions in scoring techniques. Journal of the International Neuropsychological Society, 10(3), 392–400.
- Emek Savaş, D. D., Yerlikaya, D., Yener, G. G., & Öktem Tanör, Ö. (2020). Validity, reliability and normative data of the Stroop Test Çapa Version. Türk Psikiyatri Dergisi, 31(1), 9–24.
Test sonuçları klinik kararın yerine geçmez. DEHB tanısı ve tedavi kararı, öykü, gözlem ve işlevsellik bilgisi birlikte değerlendirilerek yetkili uzman tarafından verilir.
