Duyusal İşleme ve Duygusal Regülasyon: Çocukluktan Sonra Ne Olur?
Ergenlik ve yetişkinlikte duyusal tepkisellik, duygu düzenleme güçlükleri ve klinik stratejiler
Duyusal işleme farklılıkları üzerine araştırmaların çoğu çocuklarla yapılmıştır. Yetişkinlerle yapılan çalışmalar, duyusal tepkisellikteki uç örüntülerin yetişkinlikte de sürebildiğini ve kaygı ile duygu düzenleme güçlükleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu video eğitimde, Duke Üniversitesi Misofoni ve Duygu Düzenleme Merkezi'ni yöneten klinik psikolog Dr. M. Zachary Rosenthal, duyusal işleme ve duygusal regülasyonun temellerini, iki süreç arasındaki etkileşimi ve bu etkileşimin ilişkiler, stres yönetimi ve iyi oluş üzerindeki etkisini ele almaktadır. Eğitim iki dersten oluşur ve farkındalık, duyguların ifadesi, stres yönetimi ve duyusal stratejiler gibi uygulamalarla tamamlanır.
Duyusal İşleme ve Duygusal Regülasyon Nedir?
Duyusal işleme, çevreden gelen uyaranların algılanması, yorumlanması ve anlamlandırılması sürecidir. Duygusal regülasyon ise duyguların fark edilmesini, anlaşılmasını, ifade edilmesini ve yönetilmesini, yani olumsuz duyguların azaltılması ve olumlu duyguların artırılmasına yönelik becerileri kapsar. Eğitimde iki süreç arasındaki etkileşim iki yönde ele alınır: duyusal girdilere verilen duygusal tepkiler ve bu tepkilerin gerektirdiği düzenleme ile duygusal yükün duyusal algıyı etkileme biçimi.
Duyusal tepkisellikteki farklılıklar, Miller ve arkadaşlarının sınıflamasında duyusal modülasyon bozukluğu başlığı altında duyusal aşırı tepkisellik, duyusal az tepkisellik ve duyusal arayış olarak tanımlanır [1]. Bu farklılıkların tanı sistemlerindeki yeri yaşa ve tabloya göre değişir:
Duyusal işleme farklılıklarının tanı sistemlerindeki yeri
| Sistem / kavram | Durum |
|---|---|
| DSM-5 | Ayrı bir duyusal işleme tanısı yer almaz. Duyusal girdiye aşırı ya da az tepkisellik ve çevrenin duyusal yönlerine olağandışı ilgi, otizm spektrum bozukluğu tanı ölçütlerinin B4 maddesinde tanımlanır [2]. |
| DC:0-5 (bebeklik ve erken çocukluk) | “Duyusal İşleme Bozuklukları” kategorisi: Duyusal Aşırı Tepkisellik Bozukluğu, Duyusal Az Tepkisellik Bozukluğu, Diğer Duyusal İşleme Bozukluğu [3]. |
| Misofoni | 2022'de yayımlanan uzman uzlaşısı, misofoniyi belirli seslere ya da bu seslerle ilişkili uyaranlara karşı azalmış tolerans bozukluğu olarak tanımlar. Uzlaşı komitesi tanı ölçütü geliştirmeyi çalışmanın kapsamı dışında tutmuştur [4]. |
Yetişkinlik için tanımlanmış ayrı bir duyusal işleme tanısı bulunmadığından, yetişkin araştırmalarında duyusal örüntüler çoğunlukla öz bildirim ölçekleriyle tanımlanır ve kaygı, duygu düzenleme güçlükleri gibi klinik değişkenlerle birlikte incelenir [5, 6].
Klinik Uygulama: Değerlendirme ve Stratejiler
Yetişkin araştırmalarında en sık kullanılan araçlardan biri Ergen/Yetişkin Duyu Profilidir (Adolescent/Adult Sensory Profile). Ölçek 11 yaş ve üzerinde uygulanan 60 maddelik bir öz bildirim aracıdır ve Dunn'ın nörolojik eşik ile davranışsal yanıt boyutlarına dayanan modelinden türetilmiştir. Ölçek dört çeyrek puanı verir [7]:
- Düşük kayıt (Low Registration): yüksek eşik, pasif yanıt
- Duyusal arayış (Sensation Seeking): yüksek eşik, aktif yanıt
- Duyusal hassasiyet (Sensory Sensitivity): düşük eşik, pasif yanıt
- Duyusal kaçınma (Sensation Avoiding): düşük eşik, aktif yanıt
Eğitimin uygulama bölümünde ele alınan stratejiler dört grupta toplanır:
- Farkındalık (mindfulness): duygusal ve duyusal deneyimleri yargılamadan gözlemleme
- Duyguların ifadesi ve anlaşılması: duyguları sağlıklı yollarla ifade etme
- Stres yönetimi: nefes egzersizleri, meditasyon ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları
- Duyusal stratejiler: yoga, derin basınç, denge ve koordinasyon çalışmaları
Bilimsel Dayanak
Duyusal işleme ile duygusal güçlükler arasındaki ilişki meta-analiz, boylamsal toplum örneklemi ve yetişkin kesitsel çalışmalarıyla incelenmiştir; misofoni alanında uzman uzlaşısı ve pilot tedavi çalışmaları bulunmaktadır. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Ben-Sasson vd., 2009, J Autism Dev Disord [8] | Meta-analiz, 14 çalışma, OSB'li ve tipik gelişen bireyler | Duyusal modülasyon belirtilerinde gruplar arasında yüksek düzeyde fark bulundu; en büyük fark az tepkisellikte, ardından aşırı tepkisellik ve duyusal arayışta görüldü. Farkın büyüklüğü yaşa göre değişti ve en çok 6–9 yaş çocuklarda belirgindi. |
| Crane vd., 2009, Autism [5] | OSB'li yetişkinler, Ergen/Yetişkin Duyu Profili | OSB'li yetişkinlerin %94,4'ü en az bir duyusal çeyrekte uç düzey bildirdi. Örüntüler bireyler arasında büyük farklılık gösterdi. Yazarlar olağandışı duyusal işlemenin yaşam boyu sürdüğü sonucuna vardı. |
| Engel-Yeger ve Dunn, 2011, Br J Occup Ther [6] | 135 sağlıklı yetişkin; Ergen/Yetişkin Duyu Profili ve Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri | Duyusal hassasiyeti yüksek olanlarda ve düşük kayıt örüntüsü gösterenlerde sürekli ve durumluk kaygı yüksekti. Duyusal kaçınma durumluk kaygının anlamlı yordayıcısıydı. |
| Carpenter vd., 2019, J Abnorm Child Psychol [9] | Toplum örneklemi; 2–5 yaşta 917 çocuk, 6 yaşta yeniden değerlendirilen 191 çocuk | Duyusal aşırı tepkiselliği olan okul öncesi çocukların yaklaşık %43'ünde eş zamanlı kaygı bozukluğu vardı (olmayanlarda %13,3); okul çağında bu oranlar %52 ve %15'ti. Okul öncesi aşırı tepkisellik 6 yaştaki kaygı belirtilerini yordadı; kaygı, aşırı tepkisellik ile irritabilite ve uyku sorunları arasındaki ilişkiye aracılık etti. |
| Swedo vd., 2022, Front Neurosci [4] | Değiştirilmiş Delphi yöntemi; 15 kişilik uzlaşı komitesi, 4 tur, %80 uzlaşı eşiği | Misofoni için ilk uzman uzlaşısı tanımı oluşturuldu. |
| McMahon vd., 2024, Front Psychol [10] | Pilot çalışma: Birleşik Protokol (Unified Protocol) önce 8 hastaya uygulandı; uyarlanmış protokol 10 hastayla çoklu başlama düzeyli tek denekli tasarımda, 16 hafta tedavi ve 4 hafta izlemle denendi | Özgün ve uyarlanmış protokol kabul edilebilir bulundu; hastalar misofoni belirtilerini yönetmeye yönelik beceriler öğrendiklerini bildirdi. Yazarlar protokolün özellikle duygusal ve davranışsal tepkilerde iyileşme sağlayabileceğini öne sürdü. |
| Hofmann vd., 2010, J Consult Clin Psychol [11] | Meta-analiz, 39 çalışma, 1.140 katılımcı | Farkındalık temelli terapilerde tedavi öncesi-sonrası etki büyüklüğü kaygıda g = 0,63, depresif belirtilerde g = 0,59; kaygı ya da duygudurum bozukluğu olanlarda sırasıyla g = 0,97 ve 0,95. |
Temel Kazanımlar
- Duyusal işleme ve duygusal regülasyonu tanımlayabilecek, iki süreç arasındaki ilişkiyi açıklayabileceksiniz.
- Duyusal bilginin algılanma, yorumlanma ve anlamlandırılma süreçlerini ve beynin tepki mekanizmalarını açıklayabileceksiniz.
- Duyguları fark etme, anlama, ifade etme ve yönetme becerilerini danışan değerlendirmesinde ele alabileceksiniz.
- Duyusal girdilere verilen duygusal tepkileri ve duygusal yükün duyusal algı üzerindeki etkisini klinik tabloyla ilişkilendirebileceksiniz.
- Duyusal işleme ve duygusal regülasyonun ilişkiler, stres yönetimi ve iyi oluş üzerindeki etkilerini analiz edebileceksiniz.
- Farkındalık, duyguların sağlıklı ifadesi, nefes egzersizleri ve meditasyon gibi stres yönetimi tekniklerini uygulamada kullanabileceksiniz.
- Yoga, derin basınç, denge ve koordinasyon çalışmaları gibi duyusal stratejileri değerlendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Eğitim iki dersten oluşur ve dört başlık altında ilerler.
1. Duyusal İşlemenin Temelleri
- Duyusal işlemenin tanımı: çevresel uyaranların algılanması, yorumlanması ve anlamlandırılması
- Beş duyu ve beynin tepki mekanizmaları
2. Duygusal Regülasyonun Mekanizması
- Duygusal regülasyon: duyguların fark edilmesi, anlaşılması ve yönetilmesi
- Temel beceriler: duyguları tanıma ve ifade etme, olumsuz duyguları azaltma ve olumlu duyguları artırma
3. Duyusal İşleme ve Duygusal Regülasyon Arasındaki Etkileşim
- Duyusal girdilere verilen duygusal tepkiler ve bu tepkilerin gerektirdiği düzenleme
- Duygusal yükün duyusal algı üzerindeki etkisi
4. Gelişim Stratejileri ve Uygulamalar
- Farkındalık: duygusal ve duyusal deneyimlerin yargılamadan gözlemlenmesi
- Duyguların ifadesi ve anlaşılması
- Stres yönetimi: nefes egzersizleri, meditasyon, sağlıklı yaşam alışkanlıkları
- Duyusal stratejiler: yoga, derin basınç, denge ve koordinasyon çalışmaları
Kimlere Yönelik?
Eğitim, duyusal ve duygusal güçlükleri olan çocuk, ergen ve yetişkinlerle çalışan uzmanlara yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Fizyoterapistler
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Hekimler ve psikiyatri hemşireleri
- Özel eğitim öğretmenleri
- Çocuk gelişimi uzmanları
- İlgili bölümlerin son sınıf öğrencileri
Eğitmen Hakkında
M. Zachary Rosenthal, Ph.D., Duke Üniversitesi'nde Psikiyatri ve Davranış Bilimleri ile Psikoloji ve Nörobilim bölümlerinde öğretim üyesi olan bir klinik psikologdur. Doktorasını 2002'de University of Nevada, Reno'da tamamlamıştır. Duke Misofoni ve Duygu Düzenleme Merkezi'nin (CMER) ve Duke Bilişsel Davranışçı Araştırma ve Tedavi Programı'nın direktörüdür; Psikoloji ve Nörobilim Bölümü'nde Psikoloji Kliniği'ni yönetmektedir. Kuzey Carolina'da lisanslı psikologdur. Klinik ve araştırma çalışmaları güncel bilişsel davranışçı terapiler, sınır kişilik bozukluğunun diyalektik davranış terapisiyle tedavisi, duygu düzenleme ve misofoni üzerinedir. Misofoni için uzlaşı tanımını oluşturan uzman komitesinde yer almıştır [4]; misofonide duygu düzenleme ve tedavi üzerine çalışmaları bulunmaktadır [10, 12].
Sık Sorulan Sorular
Çocuklukta görülen duyusal aşırı tepkisellik ilerleyen yaşlarda sürer mi?
Toplum örnekleminde okul öncesi dönemde duyusal aşırı tepkisellik gösteren çocukların %56'sında aşırı tepkisellik okul çağında da sürmüştür; okul öncesinde aşırı tepkisellik göstermeyen çocukların %16'sında ise okul çağında ortaya çıkmıştır [9].
Misofoni ile duyusal aşırı tepkisellik arasındaki fark nedir?
Uzlaşı tanımına göre misofonide belirli tetikleyici sesler ya da bunlarla ilişkili uyaranlar güçlü olumsuz duygusal, fizyolojik ve davranışsal tepkiler doğurur. En sık görülen duygular öfke, irritasyon, iğrenme ve kaygıdır; kas gerginliği, kalp hızında artış ve terleme gibi otonomik uyarılma ile tetikleyicilerden kaçınma davranışı eşlik edebilir [4]. Duyusal aşırı tepkisellik ise farklı duyu sistemlerinde görülebilen daha geniş bir modülasyon örüntüsü olarak tanımlanır [1].
Duygu düzenleme güçlüğü araştırmalarda nasıl ölçülür?
Yaygın kullanılan araçlardan biri Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği'dir (Difficulties in Emotion Regulation Scale, DERS). Eğitmenin ekibinin 49 yetişkinle yaptığı çalışmada DERS toplam puanı misofoni belirtileriyle ilişkili bulunmuştur (r = 0,40). Yoğun olumsuz duygu sırasında dürtüsel davranışı kontrol etmede güçlük, nörotisizm ile misofoni belirtileri arasındaki ilişkiye aracılık etmiştir [12].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; dileyen katılımcılar için Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- ZERO TO THREE. (2016). DC:0–5™: Diagnostic classification of mental health and developmental disorders of infancy and early childhood. ZERO TO THREE.
- Swedo, S. E., Baguley, D. M., Denys, D., Dixon, L. J., Erfanian, M., Fioretti, A., Jastreboff, P. J., Kumar, S., Rosenthal, M. Z., Rouw, R., Schiller, D., Simner, J., Storch, E. A., Taylor, S., Vander Werff, K. R., Altimus, C. M., & Raver, S. M. (2022). Consensus definition of misophonia: A Delphi study. Frontiers in Neuroscience, 16, 841816.
- Crane, L., Goddard, L., & Pring, L. (2009). Sensory processing in adults with autism spectrum disorders. Autism, 13(3), 215–228.
- Engel-Yeger, B., & Dunn, W. (2011). The relationship between sensory processing difficulties and anxiety level of healthy adults. British Journal of Occupational Therapy, 74(5), 210–216.
- Brown, C., & Dunn, W. (2002). Adolescent/Adult Sensory Profile: User's manual. Psychological Corporation.
- Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(1), 1–11.
- Carpenter, K. L. H., Baranek, G. T., Copeland, W. E., Compton, S., Zucker, N., Dawson, G., & Egger, H. L. (2019). Sensory over-responsivity: An early risk factor for anxiety and behavioral challenges in young children. Journal of Abnormal Child Psychology, 47(6), 1075–1088.
- McMahon, K., Cassiello-Robbins, C., Greenleaf, A., Guetta, R., Frazer-Abel, E., Kelley, L., & Rosenthal, M. Z. (2024). The unified protocol for transdiagnostic treatment of emotional disorders for misophonia: A pilot trial exploring acceptability and efficacy. Frontiers in Psychology, 14, 1294571.
- Hofmann, S. G., Sawyer, A. T., Witt, A. A., & Oh, D. (2010). The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression: A meta-analytic review. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 78(2), 169–183.
- Cassiello-Robbins, C., Anand, D., McMahon, K., Guetta, R., Trumbull, J., Kelley, L., & Rosenthal, M. Z. (2020). The mediating role of emotion regulation within the relationship between neuroticism and misophonia: A preliminary investigation. Frontiers in Psychiatry, 11, 847.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bir stratejinin belirli bir danışan için uygunluğu, danışanın duyusal ve duygusal profili değerlendirilerek uzman tarafından belirlenir.
