Duyusal İşlemleme Güçlükleri ve DEHB
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda duyusal modülasyon farklılıkları, ayırıcı tanı ve işlevsel etkiler
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların ebeveyn bildirimlerinde duyusal işlemleme güçlükleri tipik gelişen çocuklara göre daha sık görülür. Duyusal modülasyon bozukluğu ile DEHB davranış düzeyinde örtüşür; iki tabloyu karşılaştıran çalışmalar ise dikkat, duygusal belirtiler ve fizyolojik tepkisellikte farklı profiller bildirir. Bu video eğitimde pediatrik ergoterapist Marga Grey, MSc OT, duyusal işlemleme bozuklukları ile DEHB arasındaki bağlantıyı ele almaktadır. Katılımcılar duyusal işlemleme güçlüklerinin işlevsel görevlere etkisi ve DEHB'li çocuklarda gözlenen davranışların olası altta yatan nedenleri üzerinde çalışacaktır.
DEHB'de Duyusal İşlemleme Güçlükleri
DEHB'li bir çocukta yerinde duramama, dikkatin kolay dağılması ya da duygusal patlamalar dikkat ve inhibisyon güçlüklerinden kaynaklanabileceği gibi, duyusal uyaranlara aşırı tepki ya da duyusal arayışla da ilişkili olabilir. Bu nedenle eğitim, duyusal işlemleme güçlüklerinin kapsamını (duyusal modülasyon, duyusal temelli hareket güçlükleri ve duyusal ayırt etme farklılıkları) DEHB belirtileriyle birlikte ele alır.
DEHB, duyusal modülasyon bozukluğu ve her ikisinin birlikte görüldüğü çocukları tipik gelişen çocuklarla karşılaştıran çalışmada tüm klinik gruplar duyusal, dikkat, aktivite, dürtüsellik ve duygusal alanlarda daha fazla güçlük göstermiştir; gruplar arasındaki farklar şöyledir [1]:
| Alan | DEHB | Duyusal modülasyon bozukluğu |
|---|---|---|
| Dikkat | Dikkatsizlik puanları daha yüksek | Dikkatsizlik daha düşük düzeyde |
| Hiperaktivite ve dürtüsellik | İki grup arasında fark yok | |
| Duyusal belirtiler | Tipik gelişime göre yüksek; tat-koku ve hareket alt testlerinde fark yok | Kısa Duyu Profili alt testlerinin çoğunda DEHB grubundan daha yüksek |
| Duygusal ve uyumsal alan | Daha az belirgin | İçe kapanma, kaygı/depresyon, somatik yakınmalar ve uyum güçlükleri daha fazla |
| Elektrodermal tepkisellik | Tipik gelişen çocuklardan farklı değil | İşitsel, görsel ve hareket uyaranlarına daha yüksek |
Her iki tablonun birlikte görüldüğü çocuklarda duyusal davranışlar yalnızca DEHB olanlara göre, dikkat güçlükleri ise yalnızca duyusal modülasyon bozukluğu olanlara göre daha fazladır [1].
Klinik Süreç: Değerlendirme ve Karar Verme
Miller ve arkadaşları, DEHB ön tanısıyla yönlendirilen çocukların duyusal modülasyon bozukluğu açısından da taranmasını önerir. Yazarlara göre iki tablonun tedavi yolları farklıdır: DEHB için ilaç tedavisi ve bilişsel stratejiler, duyusal modülasyon bozukluğu için duyu temelli ergoterapi gündeme gelir [1]. Değerlendirmede şu adımlar öne çıkar:
- Duyusal örüntülerin ebeveyn bildirimine dayalı bir ölçekle (ör. Duyu Profili ya da Kısa Duyu Profili) taranması [1, 2]
- Duyusal aşırı tepkisellik saptanan çocuklarda kaygı belirtilerinin ayrıca değerlendirilmesi [3, 4]
- Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu gibi eşlik eden tabloların sorgulanması [4]
- Duyusal örüntülerin okul, öz bakım ve oyun gibi işlevsel görevlere etkisinin belirlenmesi ve bireysel amaçlara dönüştürülmesi
Bilimsel Dayanak
DEHB'de duyusal işlemleme, ebeveyn bildirimi ölçekleri ve laboratuvarda fizyolojik ölçümlerle incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Mangeot vd., 2001, Dev Med Child Neurol [5] | 26 DEHB'li ve 30 tipik gelişen çocuk (ortalama yaş 8); Kısa Duyu Profili ve elektrodermal tepki | DEHB grubunda hem ebeveyn bildiriminde hem fizyolojik ölçümde daha fazla duyusal modülasyon güçlüğü ve daha değişken tepkiler görüldü. DEHB grubunda duyusal modülasyon güçlüğü psikopatoloji ölçümleriyle yüksek düzeyde ilişkiliydi. |
| Dunn ve Bennett, 2002, OTJR [2] | Birincil tanısı DEHB olan 70 çocuk (3–15 yaş) ve yaş ve cinsiyetle eşleştirilmiş tipik gelişen çocuklar; Duyu Profili | DEHB'li çocukların duyusal tepkiselliği tipik gelişen çocuklardan anlamlı olarak farklıydı. |
| Reynolds ve Lane, 2009, Am J Occup Ther [3] | 24 DEHB'li ve 24 tipik gelişen çocuk; duyusal aşırı tepkisellik envanteri ve kaygı ölçeği | DEHB'li çocuklar duyusal aşırı tepkiselliği olan ve olmayan iki alt gruba ayrıldı. Aşırı tepkiselliği olan DEHB'li çocuklarda klinik düzeyde kaygı daha sık görüldü. |
| Ghanizadeh, 2011, Psychiatry Investig [4] | Sistematik derleme; 255 özet tarandı, 11 çalışma incelendi | Duyusal işlemleme sorunları DEHB'de tipik gelişime göre daha yaygındı. Eşlik eden karşıt olma-karşı gelme bozukluğu ve kaygı daha ağır duyusal sorunları yordadı. |
| Miller vd., 2012, Res Dev Disabil [1] | 176 çocuk: 37 DEHB, 70 duyusal modülasyon bozukluğu, 12 her ikisi, 57 tipik gelişen; ebeveyn ölçekleri ve elektrodermal tepki | Uyarlanmış Kısa Duyu Profili klinik duyusal modülasyon bozukluğu tanımlamasıyla %84,5 oranında uyuştu (κ = 0,68). Yazarlar bulguların DEHB ve duyusal modülasyon bozukluğunun ayrı tanılar olduğunu düşündürdüğü, ancak birlikte de görülebildiği sonucuna vardı. |
Temel Kazanımlar
- Duyusal modülasyon, duyusal temelli hareket güçlükleri ve duyusal ayırt etme farklılıkları dahil, duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamını açıklayabileceksiniz.
- Duyusal işlemleme bozuklukları ile DEHB arasındaki bağlantıyı ve iki tablonun örtüşen ve ayrışan özelliklerini tartışabileceksiniz.
- Duyusal işlemleme bozukluklarının DEHB'li çocukların işlevsel görevlerine etkisini değerlendirebileceksiniz.
- Çocuklarda gözlenen hareketlilik, dikkat dağınıklığı ve duygusal tepkilerin olası altta yatan nedenlerini belirleyebileceksiniz.
- DEHB ön tanılı çocuklarda duyusal aşırı tepkisellik ve eşlik eden kaygı belirtilerini tarama sürecine dahil edebileceksiniz.
- Ergoterapi, dil ve konuşma terapisi ve fizyoterapinin DEHB'li çocukların günlük yaşam becerilerini desteklemedeki rolünü açıklayabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamı: duyusal modülasyon, duyusal temelli hareketler ve duyusal farklılıklar
- Duyusal işlemleme bozuklukları ile DEHB arasındaki bağlantı
- Duyusal zorlukların günlük yaşam, öğrenme, sosyal etkileşim ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi
- Duyusal işlemleme bozukluklarının işlevsel görevlere etkisi
- Çocuklarda gözlenen davranış ve tepkilerin olası altta yatan nedenleri
- Ergoterapi, dil ve konuşma terapisi ve fizyoterapinin destekleyici rolü
Kimlere Yönelik?
Eğitim, DEHB'li ve duyusal işlemleme güçlükleri olan çocuklarla çalışan klinisyenlere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler
Eğitmen Hakkında
Marga Grey, MSc OT, ergoterapi alanında yüksek lisans derecesine sahip bir pediatrik ergoterapisttir ve 40 yılı aşkın süredir çocuklar ve aileleriyle çalışmaktadır. Güney Afrika ve Avustralya'da kamu sektöründe ve özel muayenehanede çalışmıştır. Klinik çalışmaları duyu bütünleme teknikleri ile otizm spektrumunda olan, DEHB'si bulunan ve dikkat ve algı güçlükleri yaşayan çocuklar üzerinedir. Çocuklara yönelik hareket programları sunan CoordiKids'in kurucusu ve CEO'sudur; ebeveyn koçluğu ve terapistlere mentorluk yapmaktadır. İlk üç yaşta gelişim üzerine Sensible Stimulation (2009) kitabının yazarıdır.
Sık Sorulan Sorular
DEHB alt tipleri arasında duyusal işlemleme açısından fark var mı?
Sistematik derlemeye göre mevcut bulgular, DEHB alt tiplerinin duyusal işlemleme açısından birbirinden ayrı bozukluklar olduğunu desteklememektedir [4].
Kız ve erkek çocuklarda duyusal örüntüler farklı mı?
Derlemeye alınan çalışmalarda DEHB'li kızlarda DEHB'li erkeklere göre daha fazla dokunsal savunma bildirilmiştir; DEHB'li erkekler bu açıdan kontrol grubundaki erkeklerden farklılaşmamıştır [4].
DEHB'li çocuklarda duyusal sorunlar başka güçlüklerle ilişkili mi?
Derlemede duyusal sorunların DEHB'li çocuklarda saldırganlık ve kural dışı davranışlarla ve akademik başarıyla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Kaygı duyusal aşırı tepkisellikle, karşıt olma-karşı gelme bozukluğu ise dokunsal aşırı duyarlılık ve işitsel az tepkisellikle ilişkilendirilmiştir [4]. Aynı araştırma grubunun sonraki çalışmaları da DEHB'de duyusal aşırı tepkiselliğin kaygı ile ilişkili ayrı bir boyut olarak ele alınmasını önermektedir [6].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Miller, L. J., Nielsen, D. M., & Schoen, S. A. (2012). Attention deficit hyperactivity disorder and sensory modulation disorder: A comparison of behavior and physiology. Research in Developmental Disabilities, 33(3), 804–818.
- Dunn, W., & Bennett, D. (2002). Patterns of sensory processing in children with attention deficit hyperactivity disorder. OTJR: Occupation, Participation and Health, 22(1), 4–15.
- Reynolds, S., & Lane, S. J. (2009). Sensory overresponsivity and anxiety in children with ADHD. American Journal of Occupational Therapy, 63(4), 433–440.
- Ghanizadeh, A. (2011). Sensory processing problems in children with ADHD, a systematic review. Psychiatry Investigation, 8(2), 89–94.
- Mangeot, S. D., Miller, L. J., McIntosh, D. N., McGrath-Clarke, J., Simon, J., Hagerman, R. J., & Goldson, E. (2001). Sensory modulation dysfunction in children with attention-deficit-hyperactivity disorder. Developmental Medicine and Child Neurology, 43(6), 399–406.
- Lane, S. J., & Reynolds, S. (2019). Sensory over-responsivity as an added dimension in ADHD. Frontiers in Integrative Neuroscience, 13, 40.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. DEHB tanısı ve tedavi planı ilgili hekim tarafından belirlenir; duyusal işlemleme güçlüklerinin değerlendirilmesi ve buna yönelik müdahaleler uzman tarafından bireysel olarak planlanır.