Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) veya Duyusal İşlemleme Bozukluğu (DİB) Açısından Risk Altındaki Bebeklerin Tespiti
Bebeklikte erken motor, oyun ve sosyal dikkat belirtileri, risk faktörleri ve erken müdahaleye yönlendirme
Otizm spektrum bozukluğunun ilk belirtileri bebeklikte sosyal dikkat, motor gelişim, oyun ve duyusal tepkiler alanlarında ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin büyük bölümü, OSB tanılı bir kardeşi olan bebeklerin doğumdan itibaren izlendiği ileriye dönük kardeş çalışmalarıyla tanımlanmıştır. Bu çalışmalar ve bir uzlaşı raporu, tanıdan önce erken izlemi yönlendirir. Duyusal İşleme Bozukluğu (DİB) ise duyusal uyaranların düzenlenmesi ve yorumlanmasındaki güçlükleri tanımlar. Bu video eğitimde, risk altındaki bebeklerin erken tanımlanması ve erken müdahale üzerine araştırmalar yürüten ergoterapist Doç. Dr. Joanne Flanagan, erken motor gelişimin nörogelişimsel bozukluklardaki yerini, yüksek riskli bebeklerde motor gecikmelerin belirlenmesini ve DİB'li küçük çocuklarda erken motor gecikmelerin tanımlanmasını ve tedavisini bir vaka örneği üzerinden ele almaktadır.
Bebeklikte Erken Belirtiler ve Duyusal İşleme Bozukluğu
OSB'nin bebeklikteki görünümüne ilişkin bilginin önemli bir kısmı, OSB tanılı bir ağabey ya da ablası olan bebeklerin ilk aylardan itibaren izlendiği çalışmalardan gelir. Bu tasarım, kardeşlerde OSB'nin tekrarlama olasılığının yüksek olmasına dayanır [1]. Kardeş çalışmaları sosyal dikkat ve iletişim, motor gelişim, oyun ve duyusal tepkiler alanlarında bebeklikte ortaya çıkan farklılıkları tanımlamıştır [2–7]. Bu farklılıkların bir kısmı ilk aylarda görülmez ve gelişim sürecinde belirginleşir [3, 5].
Motor gelişim bu çalışmalarda giderek daha fazla incelenen bir alandır. Çekerek oturtma (pull-to-sit) sırasında başın gövdenin gerisinde kalması, yani baş gecikmesi (head lag), serebral palsi ve prematüre bebeklerde gelişimsel sorunların yordayıcısı olarak bilinir ve 6 aylık yüksek riskli bebeklerde de incelenmiştir [4]. İnce ve kaba motor beceriler [6], oyun davranışları ve bebeğin oyuna katılmak için ihtiyaç duyduğu destek [7] araştırılan diğer göstergelerdir.
Duyusal İşleme Bozukluğu, duyusal uyaranların algılanması, düzenlenmesi, yorumlanması ya da organize edilmesindeki güçlüklerin günlük işlevselliği ve katılımı bozduğu durumları tanımlar [8]. Miller ve arkadaşlarının önerdiği sınıflama üç ana örüntü tanımlar [9]:
Duyusal İşleme Bozukluğunun örüntüleri
| Örüntü | Alt tipler |
|---|---|
| Duyusal modülasyon bozukluğu | Duyusal aşırı tepkisellik, duyusal az tepkisellik, duyusal arayış |
| Duyusal ayırt etme bozukluğu | Görsel, işitsel, dokunsal, vestibüler, proprioseptif ve tat/koku alanlarında görülebilir |
| Duyu temelli motor bozukluk | Postüral bozukluk, dispraksi |
DİB'in tanı sistemlerindeki yeri farklıdır. DSM-5'te DİB ayrı bir tanı olarak yer almaz; duyusal girdiye aşırı ya da az tepkisellik ve çevrenin duyusal yönlerine olağandışı ilgi, OSB tanı ölçütlerinin B4 maddesinde tanımlanır [10]. Bebeklik ve erken çocukluk dönemi için hazırlanan DC:0-5 ise “Duyusal İşleme Bozuklukları” kategorisi altında Duyusal Aşırı Tepkisellik Bozukluğu, Duyusal Az Tepkisellik Bozukluğu ve Diğer Duyusal İşleme Bozukluğu tanılarını içerir [11].
Klinik Süreç: Riskin Fark Edilmesinden Değerlendirmeye
Erken tanımlama, kanıta dayalı müdahalelere erişimin temelidir ve ailelerin uzun süren tanı arayışını kısaltabilir [12]. Eğitimin son bölümünde ele alınan risk faktörleri ve uzlaşı raporunun önerileri birlikte şu klinik akışı oluşturur:
- Risk faktörlerinin değerlendirilmesi: aile öyküsü, duyusal işaretler ve dikkat eksikliği/hiperaktivite gibi risk faktörlerinin sorgulanması
- Gözlem: sosyal dikkat ve iletişim, baş kontrolü dahil motor beceriler, stereotipik davranışlar, oyun davranışları ve duyusal tepkiler
- Gelişimsel seyrin tekrarlı değerlendirmelerle izlenmesi; uzlaşı raporuna göre gelişimsel seyir de bir risk göstergesi olabilir [12]
- Profesyonel değerlendirmeye yönlendirme; atipik motor gelişim gösteren çocuklar yakından izlenmeli ve takip edilmelidir [12]
Bilimsel Dayanak
Bebeklikteki erken belirtiler büyük ölçüde ileriye dönük kardeş kohortlarıyla, OSB'deki duyusal farklılıklar ise meta-analizlerle incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Zwaigenbaum vd., 2005, Int J Dev Neurosci [2] | İleriye dönük kardeş çalışması, 150 bebek; 24. aya kadar izlenen 65 bebek | 12. ayda göz teması, görsel takip, dikkatin ayrılması, isme yönelme, taklit, sosyal gülümseme, sosyal ilgi ve duyusal yönelimli davranışlardaki farklılıklar, sonradan OSB tanısı alan kardeşleri diğer bebeklerden ayırdı. Bu bebeklerde 6. ayda belirgin pasiflik, 12. ayda yoğun sıkıntı tepkileri ve nesnelere takılma görüldü. |
| Ozonoff vd., 2010, J Am Acad Child Adolesc Psychiatry [3] | İleriye dönük çalışma, 25 OSB ve 25 tipik gelişen bebek; 6, 12, 18, 24 ve 36. aylar | 6. ayda yüze bakma, sosyal gülümseme ve yöneltilmiş seslendirmelerde gruplar arasında fark yoktu. OSB grubunda bu davranışlar zamanla azaldı; yüze bakma ve seslendirmelerde fark 12. ayda, sosyal gülümsemede 18. ayda anlamlı hale geldi. |
| Ozonoff vd., 2011, Pediatrics [1] | Baby Siblings Research Consortium, çok merkezli uluslararası kohort, 664 bebek | OSB tanılı bir ağabey ya da ablası olan bebeklerin %18,7'sinde OSB gelişti. Risk erkek bebeklerde yaklaşık üç kat, OSB tanılı birden fazla kardeşi olanlarda ek olarak iki kat yüksekti. |
| Flanagan vd., 2012, Am J Occup Ther [4] | 6. ayda çekerek oturtma; 36. aya kadar izlenen 40 yüksek riskli bebek ve 20 yüksek, 21 düşük riskli bebekten oluşan ikinci örneklem | Sonradan OSB tanısı alan 10 bebeğin 9'unda (%90) baş gecikmesi vardı; tanı almayanlarda bu oran sosyal-iletişimsel gecikmesi olanlarda %54, gecikmesi olmayanlarda %35'ti. İkinci örneklemde baş gecikmesi yüksek riskli bebeklerin %75'inde, düşük riskli bebeklerin %33'ünde görüldü. |
| Jones ve Klin, 2013, Nature [5] | 110 bebek (59 yüksek, 51 düşük riskli); 2–24. aylar arasında 10 göz izleme ölçümü; analiz 11 OSB'li ve 25 tipik gelişen erkek bebekle | Sonradan OSB tanısı alan bebeklerde göze bakma başlangıçta normatif düzeydeydi ve 2–6. aylar arasında azaldı (ayda −%4,8; tipik gelişen bebeklerde +%3,6). 24. ayda göze bakma tipik gelişen grubun yaklaşık yarısıydı. |
| Ben-Sasson vd., 2009, J Autism Dev Disord [13] | Meta-analiz, 14 çalışma | OSB'li ve tipik gelişen gruplar arasında duyusal modülasyon belirtilerinde yüksek düzeyde fark bulundu. En büyük fark az tepkisellikte, ardından aşırı tepkisellik ve duyusal arayışta görüldü; fark en çok 6–9 yaş çocuklarda belirgindi. |
| Zwaigenbaum vd., 2015, Pediatrics [12] | Çok disiplinli uzman paneli, uzlaşı raporu (24 aya kadar) | Sosyal dikkat ve sosyal iletişimdeki bozulmaların 12–24. aylar arasında OSB için olası belirteçler olduğuna dair güçlü kanıt bildirildi; anormal beden hareketleri ve mizaç düzenleme güçlükleri ek olası belirteçler olarak sayıldı. |
| Iverson vd., 2019, J Abnorm Psychol [6] | Baby Siblings Research Consortium, 625 bebek (437 yüksek riskli, 69'u sonradan OSB; 188 düşük riskli); 6. ayda Mullen Erken Öğrenme Ölçekleri | 6. ayda ince motor performans tüm yüksek riskli alt grupları düşük riskli gruptan ayırdı. 6. aydaki ince motor puanı 36. aydaki ADOS şiddet puanını yordadı. |
| Flanagan vd., 2024, Am J Occup Ther [7] | Pilot kohort, 6 aylık 58 bebek (41 yüksek, 17 tipik olasılıklı); kör video analizi | Sonradan OSB tanısı alan bebekler 6. ayda oyuna katılmak için daha fazla desteğe ihtiyaç duydu (r = 0,31). |
Temel Kazanımlar
- OSB ve DİB'in erken çocuklukta başlayan etiyolojisini ve yaşla değişen belirtilerini açıklayabileceksiniz.
- Sağlıklı motor gelişim sürecini ve motor işlev bozukluğunun nörogelişimsel güçlükler üzerindeki etkilerini değerlendirebileceksiniz.
- Kardeş kohortlarından elde edilen sosyal dikkat, göze bakma, baş gecikmesi, ince motor beceri ve oyun davranışı bulgularını yorumlayabileceksiniz.
- Yüksek riskli bebeklerde motor gecikmeye işaret eden gelişimsel belirtileri ve stereotipik davranışları tanıyabileceksiniz.
- DİB'in modülasyon, ayırt etme ve duyu temelli motor örüntülerini ve DSM-5 ile DC:0-5'teki yerini ayırt edebileceksiniz.
- DİB'li küçük çocuklarda erken motor gecikmelerin tanımlanmasına ve tedavisine yönelik klinik stratejileri bir vaka örneği üzerinden değerlendirebileceksiniz.
- Aile öyküsü, duyusal işaretler ve dikkat eksikliği/hiperaktivite gibi risk faktörlerini değerlendirerek profesyonel değerlendirmeye yönlendirme kararını gerekçelendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
1. Nörogelişimsel Bozukluklara Genel Bakış
- OSB ve DİB'in erken çocuklukta başlayan etiyolojisi
- Yaşla birlikte değişen belirtiler
2. Erken Motor Gelişimin Önemi
- Sağlıklı motor gelişim süreci
- Motor işlev bozukluğunun nörogelişimsel güçlükler üzerindeki etkileri
3. Yüksek Riskli Bebeklerde Motor Gecikmelerin Belirlenmesi
- Sonradan OSB tanısı alan yüksek riskli bebeklerle ilgili güncel araştırmalar ve veriler
- Motor gecikmeye işaret eden kritik gelişimsel işaretler ve faktörler: gelişimsel gecikmeler, stereotipik davranışlar
4. Duyusal İşleme Bozukluğunda Erken Müdahale
- DİB'li çocuklarda erken dönem motor gecikmelerin tanımlanması
- Motor gecikmelerin tedavisine yönelik pratik klinik stratejiler
- Vaka çalışması
5. Erken Tanı ve Müdahale Stratejileri
- Aile öyküsü, duyusal işaretler ve dikkat eksikliği/hiperaktivite gibi risk faktörlerinin değerlendirilmesi
- Profesyonel değerlendirmenin önemi ve yönlendirme
Kimlere Yönelik?
Eğitim, bebeklik ve erken çocukluk döneminde gelişimi izleyen, değerlendiren ya da müdahale planlayan uzmanlara yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Fizyoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Çocuk gelişimi uzmanları
- Özel eğitim öğretmenleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Aile danışmanları
Eğitmen Hakkında
Joanne Flanagan, ScD, OTR/L, Nova Southeastern University Sağlık Meslekleri Fakültesi Ergoterapi Bölümü'nde doçenttir. Daha önce University of Texas Medical Branch'te doçent olarak görev yapmış; Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), Kennedy Krieger Enstitüsü ve STAR Enstitüsü'nde OSB'li ve duyusal işleme güçlüğü olan çocuklarla klinik ve araştırma çalışmaları yürütmüştür. Lisans derecesini Texas A&M University'den, ergoterapi yüksek lisansını Washington University'den, ergoterapi bilimi (Occupational Science) doktorasını Towson University'den almıştır. Araştırmaları OSB ve diğer nörogelişimsel bozukluklar açısından risk altındaki bebeklerin erken tanımlanması, bu bebeklerde erken oyun ve hareket davranışları ve erken müdahale üzerinedir [4, 7].
Sık Sorulan Sorular
Okul öncesi dönemdeki duyusal aşırı tepkisellik ileride neye işaret edebilir?
2–5 yaş arasında 917 çocuğun değerlendirildiği toplum örnekleminde ebeveynlerin yaklaşık %20'si en az bir duyusal alanda aşırı tepkisellik bildirmiştir. Aşırı tepkiselliği olan çocukların yaklaşık %43'ünde eş zamanlı kaygı bozukluğu saptanmıştır (olmayanlarda %13,3). 6 yaşta yeniden değerlendirilen 191 çocukta okul öncesi aşırı tepkisellik kaygı belirtilerini yordamış; okul çağındaki kaygı, aşırı tepkisellik ile irritabilite ve uyku sorunları arasındaki ilişkiye aracılık etmiştir [15].
Duyu temelli yaklaşımlar müdahale planında nasıl konumlandırılabilir?
Amerikan Pediatri Akademisi, duyu temelli terapileri içeren ergoterapinin kapsamlı bir tedavi planının bileşenlerinden biri olarak kabul edilebileceğini belirtir. Akademi, ilişkili tabloların ayrıntılı biçimde değerlendirilmesini ve ailelerin terapinin etkili olup olmadığını izlemeyi öğrenmelerinin desteklenmesini önerir [14].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; dileyen katılımcılar için Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Ozonoff, S., Young, G. S., Carter, A., Messinger, D., Yirmiya, N., Zwaigenbaum, L., Bryson, S., Carver, L. J., Constantino, J. N., Dobkins, K., Hutman, T., Iverson, J. M., Landa, R., Rogers, S. J., Sigman, M., & Stone, W. L. (2011). Recurrence risk for autism spectrum disorders: A Baby Siblings Research Consortium study. Pediatrics, 128(3), e488–e495.
- Zwaigenbaum, L., Bryson, S., Rogers, T., Roberts, W., Brian, J., & Szatmari, P. (2005). Behavioral manifestations of autism in the first year of life. International Journal of Developmental Neuroscience, 23(2–3), 143–152.
- Ozonoff, S., Iosif, A.-M., Baguio, F., Cook, I. C., Hill, M. M., Hutman, T., Rogers, S. J., Rozga, A., Sangha, S., Sigman, M., Steinfeld, M. B., & Young, G. S. (2010). A prospective study of the emergence of early behavioral signs of autism. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 49(3), 256–266.
- Flanagan, J. E., Landa, R., Bhat, A., & Bauman, M. (2012). Head lag in infants at risk for autism: A preliminary study. American Journal of Occupational Therapy, 66(5), 577–585.
- Jones, W., & Klin, A. (2013). Attention to eyes is present but in decline in 2–6-month-old infants later diagnosed with autism. Nature, 504(7480), 427–431.
- Iverson, J. M., Shic, F., Wall, C. A., Chawarska, K., Curtin, S., Estes, A., … Young, G. S. (2019). Early motor abilities in infants at heightened versus low risk for ASD: A Baby Siblings Research Consortium (BSRC) study. Journal of Abnormal Psychology, 128(1), 69–80.
- Flanagan, J. E., Demchick, B. B., Landa, R., Delany, J. V., & Reinoso, G. (2024). Early play behaviors of infants at elevated likelihood for autism spectrum disorder. American Journal of Occupational Therapy, 78(4), 7804185050.
- Mulligan, S., Douglas, S., & Armstrong, C. (2021). Characteristics of idiopathic sensory processing disorder in young children. Frontiers in Integrative Neuroscience, 15, 647928.
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- ZERO TO THREE. (2016). DC:0–5™: Diagnostic classification of mental health and developmental disorders of infancy and early childhood. ZERO TO THREE.
- Zwaigenbaum, L., Bauman, M. L., Stone, W. L., Yirmiya, N., Estes, A., Hansen, R. L., McPartland, J. C., Natowicz, M. R., Choueiri, R., Fein, D., Kasari, C., Pierce, K., Buie, T., Carter, A., Davis, P. A., Granpeesheh, D., Mailloux, Z., Newschaffer, C., Robins, D., … Wetherby, A. (2015). Early identification of autism spectrum disorder: Recommendations for practice and research. Pediatrics, 136(Suppl. 1), S10–S40.
- Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(1), 1–11.
- Zimmer, M., Desch, L., Section on Complementary and Integrative Medicine, & Council on Children With Disabilities. (2012). Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders. Pediatrics, 129(6), 1186–1189.
- Carpenter, K. L. H., Baranek, G. T., Copeland, W. E., Compton, S., Zucker, N., Dawson, G., & Egger, H. L. (2019). Sensory over-responsivity: An early risk factor for anxiety and behavioral challenges in young children. Journal of Abnormal Child Psychology, 47(6), 1075–1088.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bebeklikte gözlenen tek bir belirti OSB ya da DİB tanısı anlamına gelmez; tanı, çocuğun gelişimsel öyküsü ve kapsamlı değerlendirme sonuçları birlikte ele alınarak konur.
