Duyusal Zorluklar: Tüm Bunlar Ne İle İlişkili?
Duyusal profil, duyusal diyet, ortam düzenlemeleri ve günlük yaşamda destek stratejileri
Duyusal zorluklar, bir bireyin duyusal uyaranları işleme ve yorumlama biçimindeki farklılıklardır. Çocuklarda ve yetişkinlerde görülebilir ve öğrenme güçlükleri, DEHB, otizm spektrum bozukluğu ve kaygı ile ilişkili olabilir. Duyusal diyet, ortam düzenlemeleri ve duyusal araçlar klinikte ve evde yaygın olarak kullanılır. Bu kısa video eğitimde pediatrik ergoterapist Marga Grey, MSc OT, duyusal profilin değerlendirilmesinden duyusal diyete, ortam düzenlemelerinden aile ve çevrenin bilinçlendirilmesine uzanan sekiz destek alanını ele almaktadır.
Duyusal Profil Nedir?
Dunn'ın duyusal işlemleme modeli, bireyin duyusal uyaranlara verdiği tepkileri iki boyutun kesişiminde tanımlar: uyaranın fark edilmesi için gereken nörolojik eşik (yüksek ya da düşük) ve bireyin buna verdiği davranışsal yanıt (pasif ya da aktif). Bu iki boyut dört örüntü oluşturur [1]:
| Nörolojik eşik | Pasif yanıt | Aktif yanıt |
|---|---|---|
| Yüksek | Düşük kayıt: uyaranları geç ya da az fark etme | Duyusal arayış: daha fazla ve daha yoğun uyaran arama |
| Düşük | Duyusal hassasiyet: uyaranları kolayca fark etme ve rahatsız olma | Duyusal kaçınma: uyaranları sınırlama ya da onlardan uzaklaşma |
Duyusal profil, bu örüntülerin bireyde hangi duyu sistemlerinde ve hangi günlük durumlarda belirginleştiğini gösterir ve destek stratejilerinin seçimine temel oluşturur.
Uygulama Yapısı: Sekiz Destek Alanı
Eğitimde ele alınan destek alanları şunlardır:
| Alan | Kapsam |
|---|---|
| Duyusal profilin değerlendirilmesi | Bireyin hangi uyaranlara hassas olduğunun, hangilerini aradığının belirlenmesi |
| Duyusal diyet | Gün içine yerleştirilen, bireye özgü duyusal etkinlik planı |
| Uygun duyusal ortamlar | Ev, okul ve klinikte ses, ışık ve kalabalık gibi uyaran yükünün düzenlenmesi |
| Duyusal araçlar ve oyuncaklar | Bireyin duyusal ihtiyacına göre seçilen araçlar |
| Esneklik ve rutinler | Öngörülebilir günlük düzen ve geçişlere hazırlık |
| İletişim stratejileri | Bireyin duyusal ihtiyaçlarını ifade etmesinin desteklenmesi |
| Bilinçlendirme ve eğitim | Aile, öğretmen ve çevrenin duyusal farklılıklar konusunda bilgilendirilmesi |
| Profesyonel destek | Gerektiğinde ergoterapi ve diğer uzmanlık alanlarına yönlendirme |
Aileler çoğu zaman yapılandırılmış rutinler kullanarak, yoğun uyaranlı ortamlardan uzak durarak ve çocuğu geçişlere hazırlayarak ev ortamını kendiliğinden uyarlar. Duyu bütünleme terapistleri de çocuğun öz düzenlemesini desteklemek için ortamı ve rutinleri düzenler, etkin ve sakin etkinlikleri dengeler [2].
Bilimsel Dayanak
Duyusal profilin ölçülmesi geniş örneklemli çalışmalarla, duyu temelli uygulamaların etkisi ise sistematik derlemelerle incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Dunn ve Brown, 1997, Am J Occup Ther [3] | Faktör analizi, ABD ulusal örneklemi, yetersizliği olmayan çocukların 1.115 ebeveyni; Duyu Profili | Duyu Profili maddeleri dokuz faktörde toplandı. |
| Case-Smith vd., 2015, Autism [2] | Sistematik derleme, 2000–2012, 19 çalışma: 5 duyu bütünleme terapisi, 14 duyu temelli uygulama | Klinik ortamda bireyselleştirilmiş duyu bütünleme terapisi bireysel amaçlarda olumlu etki gösterdi. |
| Weitlauf vd., 2017, Pediatrics [4] | Sistematik derleme, otizm, 24 çalışma (20 RKÇ) | Duyu bütünleme temelli yaklaşımlar duyusal ve motor ölçümlerde iyileşme sağladı. |
Temel Kazanımlar
- Duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamını ve öğrenme güçlükleri, DEHB, otizm ve kaygı ile ilişkisini açıklayabileceksiniz.
- Nörolojik eşik ve davranışsal yanıt boyutlarına dayanarak bireyin duyusal profilini yorumlayabileceksiniz.
- Duyusal profil, yaşam tarzı ve beslenme düzeni bilgisini destek planına dahil edebileceksiniz.
- Bireye özgü bir duyusal diyet ve uygun duyusal ortam düzenlemeleri planlayabileceksiniz.
- Duyusal araç ve oyuncakları, rutinleri ve iletişim stratejilerini bireyin ihtiyacına göre seçebileceksiniz.
- Duyu bütünleme terapisinin özel tekniklerini duyu temelli uygulamalardan ayırt edebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Duyusal zorluklar ve öğrenme güçlükleri, DEHB, otizm spektrum bozukluğu ve kaygı ile ilişkisi
- Duyusal profilin değerlendirilmesi
- Duyusal diyet
- Uygun duyusal ortamların sağlanması
- Duyusal araçlar ve oyuncaklar
- Esneklik ve rutinler
- İletişim stratejileri
- Bilinçlendirme ve eğitim
- Profesyonel destek
Kimlere Yönelik?
Eğitim, duyusal zorlukları olan çocuk ve yetişkinlerle çalışan klinisyenlere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler
Eğitmen Hakkında
Marga Grey, MSc OT, ergoterapi alanında yüksek lisans derecesine sahip bir pediatrik ergoterapisttir ve 40 yılı aşkın süredir çocuklar ve aileleriyle çalışmaktadır. Güney Afrika ve Avustralya'da kamu sektöründe ve özel muayenehanede çalışmıştır. Klinik çalışmaları duyu bütünleme teknikleri ile otizm spektrumunda olan, DEHB'si bulunan ve dikkat ve algı güçlükleri yaşayan çocuklar üzerinedir. Çocuklara yönelik hareket programları sunan CoordiKids'in kurucusu ve CEO'sudur; ebeveyn koçluğu ve terapistlere mentorluk yapmaktadır. İlk üç yaşta gelişim üzerine Sensible Stimulation (2009) kitabının yazarıdır.
Sık Sorulan Sorular
Terapi topu gibi oturma alternatifleri sınıfta işe yarar mı?
Derlemedeki bir çalışmada terapi topu dört çocuğun hepsinde yerinde oturma ve derse katılımı artırmıştır; bir başka çalışmada yararın özellikle vestibüler ve propriyoseptif girdi arayan çocuklarda görülebileceği öne sürülmüştür [2].
Masaj ve çevresel zenginleştirme gibi yaklaşımlar hangi alanlarda iyileşme sağlamıştır?
Otizmde masaj temelli yaklaşımlar otizm belirti şiddetinde ve duyusal güçlüklerde, çevresel zenginleştirme ise sözel olmayan bilişsel becerilerde iyileşme sağlamıştır [4].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Dunn, W. (1997). The impact of sensory processing abilities on the daily lives of young children and their families: A conceptual model. Infants & Young Children, 9(4), 23–35.
- Case-Smith, J., Weaver, L. L., & Fristad, M. A. (2015). A systematic review of sensory processing interventions for children with autism spectrum disorders. Autism, 19(2), 133–148.
- Dunn, W., & Brown, C. (1997). Factor analysis on the Sensory Profile from a national sample of children without disabilities. American Journal of Occupational Therapy, 51(7), 490–495.
- Weitlauf, A. S., Sathe, N., McPheeters, M. L., & Warren, Z. E. (2017). Interventions targeting sensory challenges in autism spectrum disorder: A systematic review. Pediatrics, 139(6), e20170347.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Duyusal diyet ve ortam düzenlemeleri bireyin duyusal profili değerlendirilerek uzman tarafından planlanır ve etkisi bireysel amaçlar üzerinden izlenir.
