Otizmde Duyusal Farklılıkları Anlamak ve Desteklemek
Otizmli bireylerin duyusal güçlükleri ve keyifleri: araştırma, yaşantı ve pratik öneriler
Otizmli bireylerin büyük çoğunluğu dünyayı duyusal açıdan farklı deneyimler; bu deneyimler bunaltıcı ve acı verici olabildiği kadar derin bir keyif kaynağı da olabilir. Bu seminerde otistik bireylerin duyusal deneyimleri üzerine çalışan araştırmacı Dr. Keren MacLennan araştırma bulgularını ve kendi yaşantılarını bir araya getirir. Duyusal aşırı tepkisellik, düşük tepkisellik ve duyusal arayış örneklerle açıklanır; okul, iş yeri, süpermarket ve kafe gibi ortamların neden zorlayıcı, doğa ve canlı müzik gibi ortamların neden onarıcı olabildiği tartışılır. Seminer, duyusal diyet, duyusal köşe ve duyusal kutu gibi bireysel stratejilerle ve mekânları duyusal açıdan kapsayıcı hâle getirmenin yollarıyla tamamlanır. Seminer Türkçe altyazılıdır.
Seminerin Yapısı
Seminer, Bath Üniversitesi Uygulamalı Otizm Araştırmaları Merkezi'nin (CAAR) Otizm Kabul Ayı için düzenlediği web semineri dizisinin son oturumudur. Sunum boyunca iki konuşmacı dönüşümlü olarak konuşur: Keren MacLennan katılımcı araştırmalarının bulgularını ve otistik bireylerin kendi sözlerinden alıntıları paylaşır; Emily ise her duyuyu kendi çizimleriyle ve gündelik yaşamından örneklerle anlatır. Sunumun ardından yaklaşık yarım saatlik bir soru-cevap bölümü yer alır. Seminer nöroçeşitliliği olumlayan bir bakış açısıyla hazırlanmıştır: duyusal farklılıklar bir eksiklik olarak değil, desteklenmesi ve saygı gösterilmesi gereken farklılıklar olarak ele alınır.
Duyular ve Duyusal Tepkisellik
Seminer, görme, işitme, tat, dokunma, koku duyularının yanı sıra çoğu zaman göz ardı edilen propriosepsiyon (vücut konum duyusu), interosepsiyon (iç beden farkındalığı) ve vestibüler duyuyu tanıtarak başlar. Ardından duyusal farklılıkların otistik bireylerin yaklaşık yüzde 65 ile 94'ünde görüldüğü ve bunaltıcı duyusal deneyimlerin yaşam kalitesi, ruh sağlığı ve kaygıyla güçlü biçimde ilişkili olduğu vurgulanır. Duyusal aşırı tepkisellik, düşük tepkisellik ve duyusal arayış tanımlanır; bunların aynı kişide farklı zamanlarda bir arada görülebildiği gösterilir.
Konuşmacılar, otistik yetişkinlerle birlikte yürüttükleri araştırmadan örnekler sunar [1]: güçlü kokular, parlak ve yapay ışıklar, beklenmedik dokunuşlar ve yüksek sesler aşırı tepkiselliğin; acıyı, sıcaklığı ya da bir şeye odaklanmışken çevredeki sesleri fark etmemek düşük tepkiselliğin; kişinin kendi seçtiği müzik, derin basınç, belirli tatlar ve parlak renkler ise duyusal arayışın en sık örnekleridir. Emily de görsel, işitsel, tat ve koku duyularında kendisini rahatlatan ve zorlayan şeyleri çizimleriyle anlatır.
Duyusal Ortamlar: Güçlükler ve Keyifler
Seminerin ikinci bölümü, gündelik yaşamın her alanının duyusal olduğunu gösterir. Kalabalık koridorları, zilleri ve değişen oturma düzenleriyle okullar; kokular, üst üste konuşmalar ve güçlü aydınlatmayla ofisler; bayramlar, kutlamalar ve havai fişekler; mağazalar ve kafeler tek tek ele alınır. Emily, duyusal zorlanmanın dışarıdan fark edilmemesinde maskeleme ve kamuflajın rolünü ve bu ortamların ardından gereken toparlanma süresini anlatır.
Ardından otistik yetişkinlerin hangi kamusal alanları zorlayıcı, hangilerini olanak tanıyıcı bulduğunu inceleyen katılımcı araştırma sunulur [2]. Süpermarketler, kafe ve restoranlar, sağlık kurumları, toplu taşıma ve büyük alışveriş merkezleri en zorlayıcı ortamlar arasında yer alırken; doğa, müzeler, küçük mağazalar, sinema ve tiyatrolar, canlı müzik mekânları ve stadyumlar daha olumlu deneyimlenir. Canlı müzik [3] ve doğa [4] üzerine yapılan çalışmalar, bu ortamların duyusal düzenlemeyi ve toparlanmayı nasıl desteklediğini ve yine de hangi duyusal güçlükleri barındırdığını katılımcıların kendi sözleriyle aktarır.
Pratik Öneriler
Son bölüm uygulamaya odaklanır. Emily, ilk kez 1991'de ergoterapist Patricia Wilbarger tarafından tanımlanan duyusal diyet kavramını ve bunun günümüzdeki kişiselleştirilmiş biçimini anlatır: stimming ve hareket, propriosepsiyon ve vestibüler girdi sağlayan etkinlikler, güvenli yiyecekler ve dokular. Evde, okulda ya da iş yerinde kurulabilecek bir duyusal köşe ile elde var olan malzemelerle hazırlanabilecek bir duyusal kutunun ("duyusal ilk yardım kiti") içinde neler olabileceğini kendi örnekleriyle gösterir.
Keren MacLennan ise kurumların ve işletmelerin yapabileceklerine geçer [5]. İki temel öneri öne çıkar: mekâna gelmeden önce ne ile karşılaşılacağını gösteren bilgiler (web sitesi bilgileri, görsel tanıtımlar, sesli rehberler ve Bath Üniversitesi kampüsündeki süpermarket için hazırlanan duyusal harita gibi örnekler) ve insanların duyusal girdiden mola verip yeniden ortama dönebileceği sakin alanlar. Bu alanların nasıl tasarlanacağı, nasıl tanıtılacağı ve renk, ışık ve ses açısından nelere dikkat edileceği somut örneklerle açıklanır.
Soru-cevap bölümünde sesin kaynağını bilmenin ve kontrol duygusunun duyusal tepkiye etkisi, kurumların düzenleme yapmaya ne kadar açık olduğu, canlı müziğin otistik bireyler için neden çekici olabildiği, açık ofislerde duyusal yüklenmeyi azaltmanın yolları, iş yerinde makul düzenlemeler, düzeni sık değişen mağazalarda duyusal haritaların güncel tutulması, duyu bütünleme terapisi ve maruz bırakma yaklaşımları ile doğa temelli alanların kapsayıcı tasarımı ele alınır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| MacLennan vd., 2022, Journal of Autism and Developmental Disorders [1] | Paydaşlarla birlikte üretilmiş karma yöntemli çevrim içi anket, 49 otistik yetişkin | Aşırı tepkisellik, düşük tepkisellik ve duyusal arayışla ilişkili uyaranlar duyu alanlarına göre tanımlandı; kontrol, tolerans ve başkalarının rolü gibi temalardan duyusal tepkisellik için bir kuramsal model geliştirildi. |
| MacLennan vd., 2023, Autism in Adulthood [2] | Katılımcı araştırma, 7 çevrim içi odak grup, 24 otistik yetişkin | Süpermarketler, yeme içme mekânları, şehir merkezleri, toplu taşıma ve sağlık kurumları en zorlayıcı; açık hava alanları, müzeler, konser mekânları ve sinemalar daha az zorlayıcı ortamlar olarak belirlendi. |
| Herbert vd., 2025, Autism in Adulthood [3] | Nitel çalışma, 16 otistik yetişkin | Canlı müzik hem yoğun bir duyusal keyif hem de duyusal yüklenme kaynağıydı; planlama, sosyal bağ ve personelin tutumu deneyimi belirleyen başlıca etkenlerdi. |
| Smith vd., 2026, ön baskı [4] | Karma yöntemli çevrim içi anket, 113 otistik yetişkin | Doğa pek çok katılımcı için duyusal düzenleme ve toparlanma kaynağıydı; duyusal güçlükler ise doğayla kurulan bağı zaman zaman kesintiye uğrattı. |
Temel Kazanımlar
Seminerin sonunda katılımcılar:
- Sekiz duyu sistemini ve otistik bireylerde duyusal farklılıkların günlük yaşama nasıl yansıdığını açıklar.
- Duyusal aşırı tepkisellik, düşük tepkisellik ve duyusal arayışı örneklerle ayırt eder.
- Okul, iş yeri ve kamusal alanlarda duyusal güçlükleri artıran ve azaltan etkenleri tanır.
- Duyusal deneyimlerin yalnızca güçlük değil keyif ve toparlanma kaynağı da olabileceğini çalışmalarına yansıtır.
- Duyusal diyet, duyusal köşe ve duyusal kutu gibi bireysel stratejileri danışanlarıyla ya da aileleriyle birlikte planlar.
- Kurumlara önceden bilgilendirme, duyusal haritalar ve sakin alanlar konusunda somut öneriler sunar.
Seminer İçeriği
- Konuşmacıların tanıtımı, nöroçeşitlilik bakış açısı ve katılımcı araştırma
- Duyulara genel bakış: görme, işitme, tat, dokunma, koku, propriosepsiyon, interosepsiyon ve vestibüler duyu
- Otistik bireylerde duyusal tepkisellik: aşırı tepkisellik, düşük tepkisellik ve duyusal arayış
- Duyusal keyifler ve güçlükler: çizimlerle kişisel deneyimler ve araştırma bulguları
- Duyusal ortamlar: okul, iş yeri, bayramlar ve kutlamalar, mağazalar ve kafeler, maskeleme
- Zorlayıcı ve olanak tanıyıcı kamusal alanlar; canlı müzik ve doğa
- Duyusal diyet, duyusal köşe ve duyusal kutu
- Duyusal açıdan kapsayıcı mekânlar: önceden bilgilendirme, duyusal haritalar ve sakin alanlar
- Soru-cevap
Kimlere Yönelik?
Seminer, otistik çocuklar, gençler ve yetişkinlerle çalışan uzmanlara, eğitimcilere ve mekân tasarlayan ya da yöneten herkese yöneliktir.
- Ergoterapistler, dil ve konuşma terapistleri ve fizyoterapistler
- Psikologlar, psikolojik danışmanlar ve aile danışmanları
- Özel eğitim öğretmenleri, okul öncesi ve sınıf öğretmenleri
- Çocuk ve ergen psikiyatrisi ile çocuk sağlığı alanında çalışan hekimler ve hemşireler
- İnsan kaynakları uzmanları ile müze, mağaza ve etkinlik mekânı yöneticileri
- Bu alanda çalışan lisans ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmenler Hakkında
Dr. Keren MacLennan, Bath Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nde öğretim üyesidir. Doktorasını Reading Üniversitesi'nde psikoloji alanında tamamlamış, ardından Durham Üniversitesi'nde ve Bath Üniversitesi Uygulamalı Otizm Araştırmaları Merkezi'nde (CAAR) çalışmıştır. Araştırmaları otistik bireylerin duyusal deneyimleri ve mekânların duyusal açıdan kapsayıcı hâle getirilmesi üzerinedir; çalışmalarını nöroçeşitlilik paradigmasından ve otistik bireylerle birlikte yürütülen katılımcı yöntemlerle sürdürür. Autistica ve @21andsensory ile birlikte, kamusal alan çalışanlarına yönelik ücretsiz NeuInsight eğitimlerini geliştirmiştir; canlı müzik etkinliklerinde nöroayrışık bireylerin katılımını inceleyen LIVEND projesinin yürütücüsüdür. Kendisi de nöroayrışıktır ve Divergent Minds adlı bir podcast hazırlamaktadır.
Emily (@21andsensory), otistik bir grafik tasarımcı ve illüstratördür. On yılı aşkın süredir tasarımcı ve illüstratör olarak çalışmakta, duyusal deneyimleri anlatan çizimleriyle geniş bir kitleye ulaşmaktadır. Yazar, oyuncu ve sanatçılarla duyusal yaşam üzerine sohbet ettiği 21andsensory podcast'ini hazırlar ve sunar. Duyusal araştırmalarda iş birlikçi olarak yer almakta, NeuInsight eğitimlerinin ve süpermarketler için hazırlanan duyusal rehberlerin tasarımına katkı vermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Bu seminer günlük çalışmama nasıl katkı sağlar?
Seminer, otistik bir danışanın ya da öğrencinin duyusal deneyimini onun bakış açısından anlamanızı sağlar. Değerlendirmede hangi duyusal örüntülere bakılabileceği, duyusal diyet ve duyusal kutu gibi araçların aileyle birlikte nasıl kurgulanabileceği ve okul, klinik ya da iş yeri ortamında hangi küçük düzenlemelerin büyük fark yarattığı doğrudan uygulamaya taşınabilir.
Seminer çocuklarla çalışanlar için de uygun mu?
Evet. Araştırmalar otistik yetişkinlerin anlatımlarına dayansa da duyusal tepkisellik, duyusal diyet, duyusal köşe ve sakin alanlar her yaşta kullanılabilecek kavram ve araçlardır. Yetişkinlerin geriye dönüp okul yıllarına dair anlattıkları, çocuklarla çalışan uzmanlara ve öğretmenlere de güçlü bir yol gösterir.
Otizmli bireyler ve aileleri de izleyebilir mi?
Elbette. Seminer, otizmli bir konuşmacının kendi deneyimlerini ve kendi geliştirdiği stratejileri paylaştığı, nöroçeşitliliği olumlayan bir dille hazırlanmıştır. Otizmli bireyler ve aileleri, kendi duyusal ihtiyaçlarını tanımak ve gündelik yaşamda uygulanabilecek fikirler edinmek için yararlanabilir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminerde söz edilen ücretsiz NeuInsight eğitimlerine https://neuinsight.co.uk adresinden ulaşabilirsiniz.
- Seminer, Bath Üniversitesi Uygulamalı Otizm Araştırmaları Merkezi (Centre for Applied Autism Research, CAAR) tarafından CC BY 3.0 lisansıyla yayımlanan "Sensationally Autistic: supporting Autistic sensory challenges and joys" web seminerinden oluşur; Türkçe altyazılar DİLGEM tarafından hazırlanmıştır.
Kaynaklar
- MacLennan, K., O'Brien, S., & Tavassoli, T. (2022). In our own words: The complex sensory experiences of autistic adults. Journal of Autism and Developmental Disorders, 52(7), 3061–3075. https://doi.org/10.1007/s10803-021-05186-3
- MacLennan, K., Woolley, C., @21andsensory, E., Heasman, B., Starns, J., George, B., & Manning, C. (2023). "It is a big spider web of things": Sensory experiences of autistic adults in public spaces. Autism in Adulthood, 5(4), 411–422. https://doi.org/10.1089/aut.2022.0024
- Herbert, G., Smith, A., & MacLennan, K. (2025). "It's like all of my senses and my body become more awakened": Autistic adults' experiences of attending live music. Autism in Adulthood. https://doi.org/10.1177/25739581251375879
- Smith, E., Friedman, S., & MacLennan, K. (2026). "It is a soothing sensory experience" but "I also find it overwhelming": A mixed-methods study of Autistic adults' sensory experiences engaging with nature [Ön baskı]. OSF Preprints. https://doi.org/10.31219/osf.io/gsmh7_v2
- Manning, C., Williams, G., & MacLennan, K. (2023). Sensory-inclusive spaces for autistic people: We need to build the evidence base. Autism, 27(6), 1511–1515. https://doi.org/10.1177/13623613231183541