Yazan: Rümeysa Kaya
Eğitim, doğumdan itibaren başlayan ve bireyin yaşamı boyunca devam eden çok boyutlu bir süreçtir. Bu süreçte bireylerin fiziksel, bilişsel ve sosyal gelişim özellikleri içinde bulundukları çevresel koşullara bağlı olarak farklılık gösterebilir. Gelişim alanlarında akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren çocuklar söz konusu olduğunda ise özel eğitim kavramı ön plana çıkar (Çok vd., 2022; Cavkaytar, 2015). Özel eğitim; bireylerin mevcut potansiyellerini en üst düzeyde kullanabilmelerini sağlamak, yaşam boyu gerekli işlevsel becerileri kazandırmak ve öğrenme gereksinimlerine uygun olarak yapılandırılmış bireysel çözümler sunmak amacıyla yürütülen bir eğitim alanıdır (Bıçakçı ve Çakıroğlu, 2024; Metin, 2018). Bu kapsamda, özel eğitim hizmetlerinin planlanması ve sürdürülmesinde Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) önemli bir sorumluluk üstlenmektedir. Özel eğitimden yararlanması gereken öğrencilerin belirlenmesi, eğitsel performanslarının değerlendirilmesi, uygun eğitim ortamlarına yönlendirilmesi ve gelişim süreçlerinin izlenmesi RAM tarafından gerçekleştirilir (Yenioğlu vd., 2019). Öğrencilerin özel eğitim hizmetlerine gereksinim duyup duymadıklarının belirlenmesi amacıyla sistematik bir değerlendirme süreci yürütülür. Bu süreç; tarama, tanılama, yönlendirme ve izleme aşamalarından oluşur.
Tarama aşaması, özel gereksinimi olan ya da olma ihtimali taşıyan bireylerin erken dönemde belirlenmesini amaçlayan ve değerlendirme sürecinin ilk basamağını oluşturan önemli bir aşamadır (Yenioğlu vd., 2019; Gürsel, 2010). Tarama sürecinin ardından bireyin eğitimsel gereksinimlerinin ayrıntılı biçimde ele alındığı tanılama aşamasına geçilir.
Tanılama süreci, tıbbi ve eğitsel tanılama olmak üzere iki boyutta ele alınır. Tıbbi tanılamada bireyin yetersizlik türü ve derecesi belirlenirken; eğitsel tanılamada bireyin gelişim alanları ve akademik performansı ayrıntılı olarak değerlendirilir (Yenioğlu vd., 2019; Baykoç-Dönmez, 2011). Bu iki tanılama türünün birbirini tamamlayacak biçimde ve sıralı olarak yürütülmesi, sürecin sağlıklı ve işlevsel bir şekilde ilerlemesi açısından büyük önem taşır. Tıbbi tanılama hizmetleri eğitim ve araştırma hastaneleri ile devlet hastanelerinde sunulurken (Bıçakçı ve Çakıroğlu, 2024; Görgün, 2017), eğitsel değerlendirme ve tanılama süreci RAM bünyesinde yer alan Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu tarafından gerçekleştirilir (Bıçakçı ve Çakıroğlu, 2024; MEB, 2018). Tanılama sürecinin tamamlanmasının ardından, elde edilen bulgular doğrultusunda bireyin eğitim sürecine ilişkin kararlar şekillendirilir.
Özel gereksinimli bireyler, belirlenen ihtiyaçları, becerileri ve gelişim özellikleri doğrultusunda kendileri için en uygun eğitim ortamına yönlendirilirler. Yönlendirme sürecinde eğitim ortamları, en az sınırlandırılmış eğitim ortamından en çok sınırlandırılmış eğitim ortamına doğru, bir sıra içerisinde ele alınır. Bu eğitim ortamları; kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim verilen genel eğitim sınıfı, destek eğitim odası, özel eğitim sınıfı, gündüzlü veya yatılı özel eğitim okulları, özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri ile evde veya hastanede eğitim hizmetlerini kapsar (Karataş ve Taymaz Sarı, 2024; Aksoy, 2019). Yönlendirme sürecinde öncelik, en az sınırlandırılmış eğitim ortamına verilir. En az sınırlandırılmış eğitim ortamı; çocuğun bireysel eğitim gereksinimlerini en etkili biçimde karşılayan ve normal gelişim gösteren akranlarıyla en üst düzeyde sosyal etkileşim kurmasına olanak tanıyan eğitim ortamı olarak tanımlanır (Özak vd., 2008; Gürsel, 2005). Bu yaklaşım, bireyin hem akademik hem de sosyal gelişimini destekleyerek toplumsal yaşama katılımını artırmayı amaçlar.
BEP Nedir ve Öğrencinin Eğitimini Nasıl Etkiler?
Özel gereksinimli öğrencilerin eğitiminde önemli bir araç olarak ele alınan Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları (BEP), özel eğitim sürecinde temel bir destek mekanizması niteliği taşır. BEP, özel gereksinimli her öğrenci için bireysel özellikler ve ihtiyaçlar doğrultusunda yapılandırılmış bir eğitim planı sunar. RAM tarafından hazırlanan eğitsel değerlendirme raporları, öğrencinin mevcut performans düzeyini ortaya koyarak BEP hedeflerinin gerçekçi, ölçülebilir ve bireysel gereksinimlere uygun biçimde belirlenmesine veri sağlar. Bu doğrultuda BEP’ler; öğrencilerin eğitim ihtiyaçlarının belirlenmesi, bu ihtiyaçlara uygun hedeflerin oluşturulması, öğrencinin gelişim sürecinin değerlendirilmesi ve gerektiğinde eğitim programının yeniden düzenlenmesi açısından önemli bir işlev üstlenir (Akhanlı vd., 2024). BEP’in sunduğu yararların çeşitliliği, bu programın geliştirilmesinden sorumlu olan birimin yapısında da kendini gösterir. BEP Geliştirme Birimi içerisinde öğretmenler, özel eğitim uzmanları, rehberlik ve psikolojik danışmanlar, dil ve konuşma terapistleri, fizyoterapistler ve diğer ilgili uzmanlar yer alabilir. Bu birim; öğrencilerin özel eğitim gereksinimlerinin gözlemlenmesi ve belirlenmesi, uygun BEP’lerin hazırlanması, bu programların okul ve sınıf ortamında etkili biçimde uygulanmasının sağlanması, öğrencilerin gelişimlerinin sistematik olarak izlenmesi ve sürecin gerektirdiği durumlarda BEP içeriklerinin gözden geçirilerek yeniden düzenlenmesi gibi görevleri kapsar (Akhanlı vd., 2024; Avcıoğlu, 2011). BEP Geliştirme Birimi, özel gereksinimli öğrencilerin eğitim süreçlerinin işlevsel hâle getirilmesi ve akademik ile sosyal potansiyellerinin en üst düzeyde desteklenmesi açısından önemli bir rol üstlenir. Bu sürecin etkili bir biçimde yürütülmesinde, okul rehber öğretmenlerini temel unsurlardan biri olarak ele alabiliriz. Okul iklimini yakından tanıyan ve öğrenci, aile ile öğretmenler arasında koordinasyonu sağlayabilen rehber öğretmenler, bu sorumluluğu özel eğitim alanında da aktif bir biçimde yerine getirmektedir.
Okul Rehberlik Servisi Bu Sürecin Neresinde Duruyor?
Eğitim ortamları, bireylerin rehberliğe en fazla ihtiyaç duyduğu alanlardan biridir. Okul çatısı altında bireylerin farklı gelişimsel ve akademik özelliklere sahip olması, rehberlik hizmetlerinin bireysel gereksinimlere göre yapılandırılmasının önemini artırır. Okul rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri; öğrencilerin eğitim-öğretim süreçlerinden en üst düzeyde yararlanmalarını sağlamak, gelişim süreçlerinde karşılaşabilecekleri sorunlara öğrenciyle iş birliği içinde çözüm üretmek ve bireyin potansiyelini en üst düzeye çıkarabilmesine destek olmak gibi işlevlere sahiptir (Erdemir, 2024). Bu işlevler, özel eğitimin özel gereksinimli bireyler için gerçekleştirmeyi hedeflediği amaçlarla büyük ölçüde örtüşür. Rehberlik hizmetleri, öğrencinin akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösterip göstermediğine bakılmaksızın, öğrenci yararını merkeze alan bütüncül bir destek sunar. Bireysel farklılıkları dikkate alarak her bireyin bedensel, zihinsel, sosyal ve duygusal gelişimini desteklemek ve potansiyelini geliştirmek, bu iş birliğinin önemli kazanımları arasında yer alabilir (Karataş ve Taymaz Sarı, 2024). Bu doğrultuda, Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) ile okul rehberlik hizmetlerinin iş birliği içinde yürütülmesi, öğrencinin gelişimsel ihtiyaçlarının daha etkili biçimde karşılanmasına katkı sağlayabilir.
Özel eğitimde rehberlik hizmetleri kapsamında çok sayıda destek alanı ortaya çıkar. Bu alanlar; öğrencinin kendini tanıması ve kabul etmesi, çevreye uyum sağlaması, öğretmen ve ailelerin bilgilendirilmesi, bireyselleştirilmiş eğitim programlarının hazırlanması, gelişimin izlenmesi, toplumsal farkındalığın artırılması ve mesleğe yönlendirme çalışmalarını kapsar. (Karataş & Taymaz Sarı, 2024; Yukay Yüksel, 2019; Schmidt, 2008; Nichter & Edmonson, 2005). Bu desteklerin okul iklimi içinde daha işlevsel hâle gelebilmesi için öğretmenler, yöneticiler ve rehber öğretmenler arasında etkili bir eşgüdümün sağlanması önem taşır. Nitekim Schmidt (2017), öğretmenlerin okul rehber öğretmeniyle koordineli çalışmasının psikolojik danışma programlarının etkililiğini artırdığını belirtir (Karataş & Taymaz Sarı, 2024). Bu sayede rehberlik hizmetleri yalnızca rehberlik odasıyla sınırlı kalmayarak tüm okul ortamına yayılabilir.
Aile, Öğretmen ve Diğer Paydaşlar Açısından Özel Eğitim Süreci
Özel gereksinimli öğrencilerin yaşadığı güçlüklerle baş etmeye çalışan aileler, bu sürece uyum sağlamakta zaman zaman zorlanabilirler. Bu durum, yalnızca öğrencinin değil, ailenin de desteklenmesi gerekliliğini ortaya koyabilir. Ebeveynlerin kültürel yapısı, çocuğun özel gereksiniminden etkilenme düzeyleri, kişilik özellikleri ve sosyo-ekonomik durumları okul rehber öğretmeni tarafından dikkate alınarak uygun psikolojik desteğin sunulması sağlanır (Çok vd., 2022; Özdemir, 2015; Hamamcı, 2007; Küçüker, 2001). Bu doğrultuda öğretmenlere, yöneticilere ve velilere yönelik bilgilendirme çalışmaları yapmak; ailelerin ihtiyaçlarına yönelik eğitimler düzenlemek ve danışmanlık hizmetleri sunmak okul rehberlik hizmetlerinin temel görevleri arasında yer alır (Çok vd., 2022; MEB, 2020). Tüm bu unsurlar göz önünde bulundurulduğunda, okul rehberlik hizmetlerinin özel eğitim sürecini çok boyutlu bir yaklaşımla ele aldığı söylenebilir.
Literatürde, Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) ile okul rehberlik hizmetlerine yönelik algılar incelendiğinde, bu kurumlara ilişkin çeşitli metaforların öne çıktığı söylenebilir. Çok ve arkadaşlarının (2022) çalışmasında aktarıldığına göre, Kekeç ve Töre (2020) tarafından yürütülen çalışmada, öğretmenler ve okul yöneticileri RAM’a ilişkin metaforik algılarını; yönlendiren, yol gösteren, koruyucu, işi doğru yapma, bütünleştirici, birleştirici ve kontrol edici gibi kavramlar üzerinden ifade etmişlerdir. Aynı çalışmada ebeveynlerin RAM ve okul psikolojik danışmanına yönelik metaforik algıları ele alınmıştır. Ebeveynler, RAM kavramını okul, hastane ve ışık metaforlarıyla ilişkilendirirken; okul psikolojik danışmanını anne, doktor, psikolog, ışık, arkadaş, yol gösterici, destekleyici, bilgilendirici, samimi, güvenilir ve alan uzmanı gibi niteliklerle tanımlamışlardır. Bu doğrultuda, RAM ve okul rehberlik hizmetlerinin ebeveynler tarafından olumlu, güven verici ve işlevsel yapılar olarak algılanması, söz konusu iki temel hizmet alanının özel eğitim sürecinde bireylerin gereksinimlerine etkili biçimde yanıt verebildiğini göstermesi açısından önem taşımaktadır.
Sonuç: Kaçış Değil, Barış
Ebeveynler, özel eğitim sürecinde çocuklarının etiketleneceği ve bu durumun ilerleyen yaşamlarını olumsuz etkileyebileceği yönünde kaygılar taşıyabilirler. Oysa özel eğitim anlayışı, bireyi etiketlemekten ziyade; öğrencinin mevcut potansiyelini desteklemeyi, bulunduğu ortama uyumunu güçlendirmeyi ve geleceğe hazırlanmasını amaçlayan bütüncül bir yaklaşımı temel almaktadır. Bu süreçte RAM ve okul rehberlik hizmetlerinin iş birliği içerisinde çalışmasına ailelerin de aktif olarak dâhil edilmesi, sürecin daha sağlıklı, yapıcı ve sürdürülebilir biçimde ilerlemesine katkı sağlayabilir.
Kaynakça
1. Akhanlı, M., Tama, G., & Bülbül , M. (2024). Özel Gereksinimli Öğrencilerde Bireyselleştirilmiş Eğitim. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(107), 979–988. https://doi.org/10.5281/zenodo.11405475
2. Bıçakcı, A., & Çakıroğlu, O. (2024). Rehberlik ve Araştırma Merkezi ile Yapılmış Çalışmalar Üzerine Sistematik Bir Derleme. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakülte
3. Erdemir, N. (2024). Okul Rehberlik Hizmetlerinde Yol Haritası: Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinin Bakış Açısıyla. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(3), 1180-1197. https://doi.org/10.17679/inuefd.1476036
4. Karataş, E., & Taymaz Sarı, O. (2024). ÖZEL EĞİTİM OKULLARINDA PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK HİZMETLERİNİN İNCELENMESİ: PSİKOLOJİK DANIŞMANLAR ÖRNEĞİ. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 761-784. https://doi.org/10.24315/tred.1388661
5. Vural, M., & Özak, H. REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ MÜDÜRLERİNİN GÖNDERME TANILAMA YERLEŞTİRME İZLEME VE DEĞERLENDİRMEYE İLİŞKİN GÖRÜŞ VE ÖNERİLERİ.
6. Yenioğlu, S., Sayar, K., Köse, H., Güner Yıldız, N. (2019). Türkiye’de Özel Eğitim Alanında Değerlendirme Süreci. Kastamonu Education Journal, 27(6), 2729-2746. https://doi.org/10.24106/kefdergi.3100
